Костадин Кајдамов

Теодосиј Синаитски

Дојран, 1994

БЕЛЕШКА ЗА АВТОРОТ

КОСТАДИН КАЈДАМОВ е роден во Нов Дојран на 5 мај 1934 година. Основно училиште завршува во родното место, гимназија во Струмица и Кавадарци, а Филозофски факултет (литература и македонски јазик) во Скопје. Автор е на повеќе книги (литературно-историски прозни состави, легенди и преданија, како и публикации и монографии).

Ги има објавено збирките: ,,Дојранa” (1972 г. прво издание и 1982 г. второ изменето и дополнето издание), ,,Легенди за македонските градови” (1981 г.), ,,Момина Чука” (1983 г.), ,,Ташула”(1985), ,,Владимир и Косара” (1986 г.) и „Непокор во ропските години” (1988 г.). Има напишано и монографии за ЗК ,,Анска Река” од Валандово (1978 г.), за Пирава (1983 г.)  за Валандово (1986 г.), како и статиите ,,Школството во Дојран во втората половина на ХIХ и во почетокот на XX век” (зборник ,,Дојрански ракувања ’87”) и ,,За дејноста на некои попознати дојрански емигранти во Бугарија по Првата светска војна” (зборник „Дојрански ракувања ’89”). Освен тоа, од 1959 година до денес се зaнимава и со новинарство, а од септември 1952 до февруари 1977 година бил учител, наставник и професор, како и директор на  основно и средно училиште.

Стојче Балкански

,,Народниот јазик е клуч (од железо и челик) што го отвора срцето на народот, на простиот човек, за да може да ја прифати светлината на знаењето...”

(Т. Синаитски)

ПРЕДГОВОР

Големото историско дело на ,,таткото” на македонското печатарство и книгоиздателство, Теодосиј Синаитски, ме мотивира и поттикна да се зафатам и ангажирам околу ,,прибирањето” на податоци за неговиот живот и неговата дејност со цел - да ја акцентирам неговата релевантна улога во националната и културната преродба на Македонците, како и неговиот драгоцен придонес во борбата за еманципација на македонскиот народен јазик. Издавањето книги на македонски народен јазик, како и истиснувањето на грчките книги од македонските училишта и цркви, во едно мракобесно и макотрпно време, кога македонскиот народ се наоѓал под двојно ропство - политичко под Турците и духовно под Грците, значело решителен чекор на нашиот преродбеник и книгоиздател за ширење на просветата и културата на мајчин јазик меѓу Македонците.

Јавувајќи се како апологет на македонскиот народен јазик, дојранчанецот Теохар, подоцна познат со монашкото име Теодосиј, нагласува дека ,,народниот јазик е клуч од железо и челик, што го отвора срцето на простиот човек за да ја прифати светлината на знаењето“, а црковнословенскиот и рускиот јазик ги споредува со таканаречениот ,,мек клуч” (од сребро и злато). Во своето ,,Предисловие”, во кое пројавува писателска дарба, тој на мошне пластичен начин го истакнал значењето на македонскиот народен јазик во просветувањето на широките народни маси, а наедно, го расчистил и проширил патот на ,,македонската насока” во историјата на македонскиот јазик.

Преку печатењето и издавањето книги на македонски народен јазик со кирилско писмо, меѓу другото, хаџи Теодосиј имал за цел да го побуди интересот кај учените луѓе со творечка дарба во Maкедонија за пишување на автентични духовни творби на прост народен јазик, како и да влијае врз интелектуалната и емотивна свест кај љубителите на пишаниот збор и книгата. Станувајќи достапна и прифатлива, македонската книга ја подготвила полната победа на македонскиот народен јазик во севкупниот живот на Македонците.

Оттука, со предложениот авторски труд, сакам да дадам еден скромен придонес за македонската историја и литература, а на читателите да им понудам едно научно-популарно четиво за македонското печатарство и книгоиздателство, и за животот и дејноста на хаџи папа Теодосиј, архимандрит Синаитски. Свесен сум дека овој монографски приказ не е сеопфатен и дека во него има многу недоречености, главно, поради недостатни изворни материјали и документи за овој наш преродбеник, книжевник, духовник, печатар и издавач на кои идните научни истражувања ќе треба да дадат свој придонес за големината на Теодосиевото дело и за значењето на печатениот народен збор за македонската култура.

Како автор на книгата „Теодосиј Синаитски”, се послужив со постојната литература од македонски и од странски автори, како и со изворни материјали од моето родно место Дојран, особено ,,добредојдени” ми беа сеќавањата на мојот дедо и на некои други постари дојранчани, родени во втората половина на XIX и во почетокот на XX век, кога сè уште биле живи внуците и правнуците на Теодосиј. Содржината е поделена на седум поднаслови, почнувајќи од краткиот историјат за печатарството, а завршувајќи со улогата и значењето на Теодосиевото дело.

Авторот

КОН КНИГАВА ,,ТЕОДОСИЈ СИНАИТСКИ”

(Извадоци од рецензиите на проф. д-р Томе Саздов и д-р Михајло Георгиевски)

... ,,Во заклучок можеме да констатираме дека во случај со ракописот на Костадин Кајдамов, ,,Теодосиј Синаитски”, се работи за најобемен и најцелосен осврт кај нас на проблематиката поврзана со животот и дејноста на истакнатиот македонски преродбеник, духовник, печатар и издавач Теодосија Синаитски. Покрај користењето на постојната научна литература, авторот К. Кајдамов внел во својот ракопис и низа нови податоци и сознанија, макар и засновани на народната традиција (народните преданија) и на кажувањата на последните Теодосиеви потомци (внуци, правнуци и други блиски познавачи на Теодосиевата дејност). Затоа публикувањето на овој ракопис ќе претставува значаен придонес за историографијата и културната историја кај нас”.

(Т. Саздов)

... ,,Предложениот авторски труд на К. Кајдамов претставува популарен приказ за печатарската дејност на истакнатиот печатарски и културно - просветен деец од времето на Преродбата, хаџи папа Теодосиј, архимандрит Синаитски, составен врз основа на објавена литература и народната традиција, како и по сеќавања на постари дојранчани за животот и делото на Теодосиј Синаитски, бидејќи и авторот на книгава е родум од Дојран... Имајќи го предвид значењето на дејноста на македонскиот печатар и културен деец Теодосиј Синаитски во издавањето на македонски книги, мислам дека неговото афирмирање заслужува внимание и треба да се издаваат, покрај научни студии, и научно-популарни трудови, како што е случајот со предложениот труд на Костадин Кајдамов, а кој го предлагаме за негово објавување”.

(М. Георгиевски)

,,Вечен спомен ќе остават само оние луѓе, кои прават добро на своите, било како нивни учители, со поучување, било како нивни добродетели...”

(Т. Синаитски)

КРАТОК ИСТОРИЈАТ НА ПЕЧАТАРСТВОТО

Со создавањето на првата словенска азбука (глаголица) од солунските браќа Кирил и Методиј, кои ги преведеле и првите црковни книги на словенски јазик, околу средината на IX век почнала да се развива духовната култура кај Словените. Со текот на времето се почуствувала потреба и од други пишувани споменици, како и од печатење на книги и на разни други текстови на словенски јазик, кои ќе бидат разбрани и од научените луѓе во словенските земји. Првите словенски текстови биле пишувани со глаголско писмо, а со создавањето на втората словенска азбука - кирилица, при крајот на IX век, текстовите биле пишувани и со кирилско писмо. Инаку, првите откриени кирилски споменици потекнуваат од X век. Тоа се: еден бугарски натпис од 943 година, пронајден во Добруџа, и кирилскиот натпис на надгробната плоча од 993 година, што ја подигнал македонскиот цар Самуил во спомен на своите родители и братот Давид, откриена во селото Герман, Долна Преспа, во 1888 година, со следниот текст:

Првите словенски книги со кирилско писмо (октоих, часослов и триод), кои биле наменети за богослужбени потреби на еден дел од Јужните Словени, биле напечатени во 1491 година во полскиот град Краков во 1493 година во Венеција итн.1 Печатарскиот занает некои словенски печатари го изучувале уште од XV век, најчесто во Венеција. Во овој италијански приморски град, печатарството го изучувал и првиот јужнословенски печатар јеромонахот Макариј, кој се претпоставува дека потекнувал од Црна Гора или од Скопска Црна Гора, односно од Македонија. Со парична помош на Црногорскиот владател Ѓураѓ Црноевиќ, тој во 1493 година ја отворил првата јужнословенска печатница со кирилско писмо во Цетиње. Всушност, таа била прва печатница на Балканскиот Полуостров. Но, работела само две години.

Во 1519 година во Венецијата проработила уште една словенска печатница. Неа ја отворил Црногорецот Божидар Вуковиќ од градот Подгорица, со намера да печати јужнословенски книги со црковна содржина, од кои се чувствувала голема потреба во богослужбата, иако на црковнословенски јазик. Оваа печатница, во која работел и првиот македонски печатар Јаков од Камена Река (Каменица), работела (со прекини) до 1597 година.2 Покрај многуте црковни книги, во Божидаровата печатница бил  отпечатен и ,,Часословот” на првиот македонски печатар Јаков (1466 г.). ,,Часословот” како света книга, бил пишуван на црковнословенски јазик, а печатен со кирилско писмо. – Во градот Венеција наидов на стари калапи од Божидар Војвода и неговиот син Виценцо од многу време неупотребувани (непишани) и почнав да ја пишувам  (печатам) оваа мала книга „Часословец” рекол печатарот Јаков.

Инаку, за „татко”на печатарството се смета Јохан Гутенберг, роден во градот Мајнц, во Германија, кој во 1455 година ја отпечатил првата книга на светот – Библијата.

Во текот на XVI век словенски печатници, со кирилско писмо, биле отворени и во некои српски манастири, што се наоѓале под турска власт. Но, тоа биле мали печатници, кои работеле кратко време. Потоа, долго време никој не се решавал да отвори печатница, пред сè, поради засилената контрола на печатените текстови од страна  на турската власт, како и поради угнетувањето од претставниците на тогашната власт.

Сепак, и покрај макотрпните ропски години, имало смели луѓе кои го сакале  печатарството и се грижеле за развивањето на книгоиздателството. На пример, во Влашко (Романија), во текот на првата половина на XVII век, работеле на печатањето на книги: монахот Нектариј Пелагониски, јеромонахот Мелетиј Македонски, јеромонахот Стефан Охридски и некои други црковни лица од Македонија. Тоа значи дека Турците не можеле лесно да го уништат националниот дух кај Македонците, кои не мирувале и не седеле со „скрстени раце”. Кога приликите биле најтешки, кај македонското население се појавила желба за создавање литература на македонски народен јазик. Стремежот за книгоиздателство најнапред се појавил во родниот град на творците на словенската писменост - Кирил и Методиј.

Чекор напред кон внесувањето на народниот говорен јазик во литературата бил направен во XVI век од грчкиот проповедник и црковен писател Дамаскин Студит од Солун. Тој почнал да пишува црковни проповеди на грчки народен јазик. . Неговите литературни текстови биле наречени „Дамаскини”, кои имале влијание и врз употребата на народниот јазик во македонската литература. Всушност „Дамаскините”, кон крајот на XVII и во почетокот на XVIII век, биле нови црковни дела во Македонија, преведени од новогрчки народен јазик на црковнословенски јазик, со примеси на македонскиот народен говорен јазик.

Инаку, во тоа време печатењето книги на мајчин јазик станало императив на времето и насушна потреба на Македонците. Токму тогаш од Македонија излегле луѓе кои барале простор за својот творечки дух во слободни христијански земји. Таков бил Христофор Жефарович од Дојран, кој, живеејќи во Австрија, го напишал на црковнословенски јазик своето дело „Стематографија”, што го објавил 1741 година во Виена. Овој наш прв хералдичар и предвесник  на  Преродбата кај нас, бил  живописец, иконописец (зограф), книгописец, бакрорезец, исцртувач на картони за црковна везба, типограф, духовник (свештеник и калуѓер), трговец и друго. Во ,,Стематографијата” го посочил минатото како ,,залог за една посветла иднина”. Преродбенското дело на Жефарович се претпоставува дека имало влијание кај Теодосиј Синаитски, особено преку печатените книги што ги испраќал на своите роднини во Дојран, иако тоа не може со сигурност да се тврди.

Охридската архиепископија, основана врз грандиозното дело на Климент Охридски, кога зајакнала економски, со финансиски средства го помагала печатењето на црковни книги на црковнословенски и на македонски народен јазик. Со помош на охридскиот архиепископ Јоасаф (1718-1745) и на манастирот ,,Свети Наум” кај Охрид, во градот Москополе во XVIII век била отворена грчка печатница. Во неа на грчки јазик биле отпечатени неколку житија на ,,охридски светци”, кои во тоа време биле сметани како просветители на македонскиот народ.

Се претпоставува дека Москополската печатница го поттикнала учителот и проповедникот Даниил од Москополе, по народност Влав, да состави и отпечати еден четиријазичен речник. Речникот на Даниил ,,Начално обучение”, познат како ,,Четиријазичник”, имал големо значење за словенската филологија. Во овој речник на грчки, влашки, албански и македонски јазик, биле преведени разни зборови и реченици од грчки на македонски, влашки и албански јазик, пред сé со цел да се научи грчкиот јазик, што било во прилог на елинизаторската политика на Грците. Одделни колони (графи) во речникот на Даниил, иако биле печатени со грчки букви, претставуваат прв печатен текст на македонски народен јазик (битолско и охридско наречје). Инаку, кога бил отпечатен Данииловиот речник, точно не се знае. Се претпоставува дека првиот пат бил печатен во 1794 година во Москополе, а вториот пат во 1802 година во Венеција, или „во малата печатница на манастирот ,,Св. Наум” кај Охрид”.3

Меѓутоа, Москополската печатница не можела наполно да ги задоволи духовните потреби на македонскиот народ, кој сакал печатени книги на свој, мајчин јазик, кој ќе биде разбирлив и за неучените луѓе во Македонија.

Македонците, пред сè немале доволно богослужбени книги на црковнословенски јазик. Затоа, во 1756 година, охридскиот архиепископ Дионисиј се обратил со писмена молба до руската царица Елисавета: од руските печатници да бидат испратени печатени богослужбени книги за потребите на потчинетите цркви во неговата Архиепископија. Тогаш, повеќе храмови во Македонија со црковни книги биле снабдени од Русија. Инаку, дотогаш богослужбените текстови од македонските книжевници сè уште се распространувале на средновековен начин - преку препишување.

Ако не била укината Охридската архиепископија во 1767 година, таа, веројатно, ќе ја поттикнала Москополската печатница да печати и словенски книги или пак ќе вложувала напори за отворање на одделна словенска печатница во друго место. Сепак, печатницата во Москополе, иако била грчка, таа по својата идеја била словенска, чија основна цел била православните христијани да се запознаат со големото дело на свети Климент  Охридски и неговите соработници.

БОРБА ЗА ОТВОРАЊЕ НА МАКЕДОНСКА ПЕЧАТНИЦА

По укинувањето на Охридската архиепископија во 1767 година, започнал период на елинизаторска политика на Грците, која во Македонија била спроведувана преку Цариградската патријаршија. Насекаде за свештеници биле поставувани Грци или гркомани, а богослужението во црквите се изведувало на грчки јазик. Кога во почетокот на XIX век Патријаршијата ја согледала тенденцијата на Македонците за ширење на македонскиот народен јазик во училиштата и во црквите, го зголемила печатењето на книги, на грчки јазик, претежно со религиозна содржина, и истите ги ширела меѓу грцизираните православни христијани во Македонија.

На намерите на грчкото духовенство први се спротивставиле македонските трговци и занаетчии, кои во тоа време економски зајакнале и почнале да бараат самостојни цркви, како и свои училишта и учители. Зашто, успехот во трговијата и развојот на занаетчиството зависеле од степенот на образованието, како и од тоа во какви училишта се школуваат нивните деца. Затоа тие барале во училиштата, наместо часословот, псалтирот и октоихот, да се изучуваат наставни предмети со световна содржина, како географија, математика, природни науки..., чија практична примена ја наметнувале потребите на младата македонска граѓанска класа, што ја сочинувал, пред сé, напредниот дел од богати трговци и занаетчии.

Инаку, за отворање на првите македонски народни училишта и за нивното материјално помагање, се погрижиле тогашните попросветени свештеници и калуѓери од Светогорскиот манастир на полуостровот Атон, особено од Зографскиот манастир во кој имало отворено келијно училиште на црковнословенски јазик. Првите црковни учебници, што се изучувале во македонските училишта: часословот, псалтирот и октоихот, често ги препишувале свештениците и калуѓерите по манастирите, како и учениците во ќелијните училишта. Некои од нив подоцна ќе бидат печатени во печатницата на Теодосиј Синаитски во Солун.

Во преродбата и во развитокот на школството и просветата во градовите на Јужновардарскиот регион голема улога одиграл Солун, кој во XIX век прераснал во духовен центар на Македонските Словени. Веќе во 30-тите години на истиот век македонското еснафство во Солун имало свое словенско ќелијно училиште. Просветувањето на Македонците на мајчин јазик, преку печатење на македонски книги, било неопходно. Оттука, оправдани биле и стремежите на младата граѓанска класа во Македонија за издавање на свои книги, пишувани и печатени на македонски народен јазик, кој бил разбирлив и за неучените луѓе, за простиот човек. Но, во тоа време во Македонија немало доволно подготвени луѓе за остварувањето на оваа значајна културно-просветна дејност на нејзината територија. Затоа и првите писатели, кои пишувале книги на македонски народен јазик, биле духовни лица, чии творби, поради авторовата поврзаност со црквата, биле со верска содржина.

Во текот на првата половина на XIX век се појавила и првата генерација на македонски писатели, кои во своите црковни книги, пишувани на македонски народен јазик, покрај верската содржина, внесувале и народен дух. Тие, всушност, ги поставиле основите на новата македонска литература и биле предвесници на културната преродба на македонскиот народ. Меѓу нив попознати биле Јоаким Крчовски (1740 - 1820)4 и Кирил Пејчиновиќ (1771 -1845 г.). Овие први преродбенски писатели своите дела, пишувани со кирилско писмо на македонски народен јазик, ги печателе во странство, бидејќи во Македонија немало печатници. Печатењето на првите македонски книги финансиски го помагала младата македонска граѓанска класа. Македонските трговци ракописите на македонските преродбенски писатели прво ги носеле во Будим и Виена, а подоцна и во Нови Сад, Белград ...

Меѓутоа, печатењето на книги во странство било многу скапо, а и отпечатените книги биле подложени на строга контрола од страна на турските царински претставници, поради што македонските трговци почнале да се интересираат за отворање на печатница во Македонија. Интересот за своја печатница уште повеке се зголемил кога од средината на збогатените трговци и занаетчии се јавила иницијатива за ширење на просветата кај македонското население преку отворање на народни училишта во Македонија. Освен тоа, тогашните македонски преродбенски писатели се стремеле нивните книги да бидат што повеќе читани од народот. Но, за да имаат повеќе читатели, потребно било книгите да бидат печатени на разбирлив јазик за широката македонска јавност, како и напечатените книги што побргу да бидат пласирани меѓу правоверните Македонци за кои биле и наменети.

Треба да се спомене и тоа дека многу ракописни литературни трудови на македонски автори од почетокот на XIX век, пишувани на македонски народен јазик, биле подготвени за издавање, меѓутоа, поради тешките околности при печатењето надвор од Македонија, тие, речиси, ,,не виделе свет”. Некои од нив и сега, можеби, се чуваат во манастирските ракописни збирки, во т.н. „книгохранилишта”, како и во историските архиви, сведочејќи за една засилена литературна дејност од подалечното минато.

За задоволување на стремежите и желбите на првите македонски преродбенски писатели и на младата македонска граѓанска класа за отворање на македонска печатница, се погрижил хаџи папа Теодосиј, архимандрит Синаитски, кој се смета за ,,татко” на македонското печатарство и книгоиздателство.

КУЛТУРНО-ПРОСВЕТНИТЕ И ЕКОНОМСКИ ПРИЛИКИ  ВО ДОЈРАН ВО ВРЕМЕТО НА ТЕОДОСИЈ СИНАИТСКИ

Дојран, родното место на хаџи папа Теодосиј Синаитски, како градска населба постоел уште во античко време и како град егзистирал до крајот на Првата светска војна кога бил до темел разурнат. Турскиот географ и патописец Хаџи Калфа, кој го посетил Дојран во почетокот на XVII век, забележал: ,,Дојран е кадилак во рамките на Ќустендилскиот санџак (округ). Се наоѓа крај езеро... Солун е на југ од него. Од Истанбул е оддалечен четириесет дена одење пеш... Има плоштад и една џамија... Езерото, со своите бранови, ги плиска крајбрежните куќи...”

Во трговски центар израснал околу средината на XVIII век, а преродбенското движење во него почнало да се зародува кон крајот на XVIII и во почетокот на XIX век. Во некои турски документи и во извештаите на странските конзули во Солун, покрај другото, се споменува дека во Дојран (Полин) на верскиот празник Свети Илија се одржувал голем традиционален панаѓур, на кој доаѓале трговци и гости од повеќе околни градови во составот на Отоманското царство. Тогаш биле направени и обиди за развивање на трговијата со Австрија.5

По Карпошовото востание, во Виена живеел и творел предвесникот и преттечата на Преродбата во Дојран, Христофор Жефарович, кој ги напишал делата во бакрорез: „Стематографија” (1741 г.) и „Описание светаго божие града Јерусалима” (1744 г.), и тоа на црковнословенски јазик. Во првата книга авторот раскинува со средновековната црковна книжевност и им предава на словенските народи една светска книга, достапна за нивниот јазик. Преку неа тој сакал да ги возвеличи балканските Словени, меѓу кои и Македонците. За да ги нагласи посилно тие свои желби, Жефарович текстот го илустрира со грбовите на словенските народи и со ликовите на нивните цареви, патријарси и светци. Во неа е напечатен и грбот на Македонија. Во втората книга, пак, е даден краток опис на палестинските светилишта. Жефарович, преку својот брат во Дојран, свештеникот Продан, всушност, ја ширел народната просвета и во Јужновардарскиот регион.

За време на Австриско-турската војна (1788-1791 г.) во Австрија се иселил и дојранчанецот Кирил Николич - Логотетот, кој живеејќи и работејќи во Виена, станал многу богат и виден трговец. Неговиот придонес за ширењето на просветата во Дојран, преку испраќање парична помош на дојранските училишта и учители, бил голем. Тој материјално ги помагал и сиромашните деца во неговиот роден крај. Иселеници (емигранти) од Дојран имало и во Грција, Бугарија, Романија, Русија, Швајцарија, како и во некои други европски земји. Дојранчани имало и во Цариград, Одрин и во други градови на Отоманската империја како и во некои прекуокеански земји, најповеќе во Канада. Во ропските години под Турците, освен од економски и од политички причини, имало иселувања (емигрирања) и од верски причини. Таков бил случајот со дојранскиот свештеник Теохар, подоцна познат како Теодосиј Синаитски, кој, сакајќи да се закалуѓери, откако не нашол погоден манастир во својата татковина, отишол во далечниот Синајски Полуостров, каде престојувал околу четири години.

Крајот на XVIII век се карактеризира со позасилена миграција на населението од селата во градовите, со што се зголемува бројот на жителите во градовите на Македонија. Овој миграционен процес има одраз и во Дојран, во кој, со брзиот економски подем на градот, особено во првата половина на XIX век, осетно се зголемил бројот на неговото население. Околу средината на XIX век Дојран веќе имал над 2.000 жители - Македонци, Турци, Евреи, Цигани... Тогаш градот на Теодосиј прераснал во административно-управен, стопански и културно-просветен центар на Дојранската каза (околија), во чиј состав се наоѓало и Валандово со околината. Низ Дојран минувало и таканареченото „Солунско Џаде”, кое го поврзувало Солун (преку Кукуш, Дојран, Струмица) со главните средишта на Балканот, а од таму - со Франција и со некои други европски земји. Врските со светот придонесле за ширење на Преродбата во Дојран, за што голем придонес имал Теодосиј Синаитски.

ЖИВОТОТ И ДЕЈНОСТА НА ТЕОДОСИЈ СИНАИТСКИ

За животот на хаџи папа Теодосиј, архимандрит Синаитски, има сосем малку пишувани податоци. За веродостојноста на одделни моменти од неговиот живот, главно, се дознава од народната традиција, особено од т.н. ,,Дојранско предание”, според кое хаџи Теодосиј е роден во Дојран. Точниот датум на неговото раѓање, не е утврден. Но, според усните преданија, овој наш преродбеник и книжевник бил роден околу 1780 година.6  Крстеното име му било Теохар. Татко му Гого, живеејќи на село, во околината на Дојран, брзо се збогатил и во текот на втората половина на XVII век се преселил во Дојран, кој во тоа време бил околиско седиште во рамките на Отоманската империја и најголемо населено место во Полјанската (Дојранската) околија.

Теохар во родното место го научил грчкото писмо, а потоа неговиот ученољубив татко го испратил на школување во Цариград, во едно тамошно грчко духовно училиште. Но, додека се школувал во Цариград, во Дојран умрел татко му. Младиот Теохар се вратил во родното место по завршувањето на богословското училиште. Во Дојран се запопил и бил назначен за свештеник во Дојранската енорија (парохија). Богослужението во грчката православна црква во Дојран, поп Теохар го вршел на грчки јазик. Грчкиот воспитаник тогаш не бил национално осознаен и не се обидел да се спротивстави на обидите на Цариградската патријаршија за грцизирањето на македонското население во Полјанската енорија.

Поради големиот број православни христијани, градот Полјанин (Дојран) станал седиште на епископ, кој бил потчинет на солунскиот митрополит. Инаку, Полјанската епископија се споменувала уште во првите векови на турското владеење во Македонија. Вредно е да се спомене дека Епископијата во Дојран била една од поголемите и побогати епископии во солунскиот диоцез, поради што понекогаш нејзините епископи имале големо влијание во Солунската митрополитија. Во 1809 година цариградскиот патријарх ги назначил Теодосија Полјански и Тимотеја Воденски за епитропи (настојници) на солунскиот манастир ,,Св. Атанасија” со задача да ги смират монасите во ова ,,божје катче”.

Богослужбувајќи во Дојран, поп Теохар се оженил за дојранчанката Ката и во бракот се неа имал три сина: Гого, Тошо и Костадин. Од „Дојранското предание” се дознава дека поп Теохар, покрај свештеничката, вршел и учителска дејност во Дојран. На грчки јазик ги учел децата на богатите дојранчани. Во Дојранската православна црква богослужбувал сè до смртта на попадијата. Откако останал вдовец, почнал да размислува за едно патување низ Македонија. Но, прво ги одомил синовите, оставајќи ги да работат и живеат во Дојран, а потоа барал манастир во својата татковина за да се закалуѓери. Патувал во разни краишта на Македонија. Патем ги посетил Скопје, Велес, Охрид и некои други населени места во северна и западна Македонија. Притоа, имал можност да се запознае со стварната економска и социјална положба на манастирите и црквите во Македонија. Наедно се запознал и со некои повидни културно-просветни дејци во верските центри, како и со некои угледни претставници на младата македонска граѓанска класа.

Барајќи простор за поголема верска творечка слобода, одбегнувајќи притоа да се смести во некој од македонските манастири, пред сè, поради тешките материјални и животни услови во нив, во текот на третата деценија на XIX век, поточно во 1827-1828 година, поп Теохар, со некои застапници на Синајскиот манастир со кои се претпоставува дека се познавал уште како ученик во духовното училиште во Цариград, преку синајскиот метох во Фенер, отпатувал во далечниот Синај. Таму, уште од почетокот, стапил во таканаречениот ,,Језуитски ред”, најверојатно во манастирот ,,Св. Катерија”. Значи, во новата животна средина, дојранскиот свештеник станал  член  на таканареченото  ,,Друштво Исусово”. Откако се закалуѓерил во Синајскиот манастир, го добил монашкото име Теодосиј.

Престојувајќи на Синајскиот Полуостров Теодосиј ја започнал својата културно-просветна дејност. Зашто во тоа време манастирот „Света Катерина“ на Синај, каде што бил сместен идниот македонски печатар, бил познат како црковно-книжевен центар и како ризница на многу сочувани стари ракописи, на чие преведување работеле повеќе луѓе. Наоѓајќи се во таква  културна средина, под влијание на словенската традиција и на многуте словенски ракописи што биле сочувани во тамошната манастирска библиотека, грчкиот воспитаник Теодосиј почнал национално да се буди и осознава. Според „Дојранското предание”, Теодосиј, откако се преродил и осамостоил, во Синајскиот манастир ги научил црковнословенскиот јазик и словенската азбука и писмо, и се зафатил со преведување на разни молитви и други погодни богослужбени текстови од грчки на словенски јазик, со примеси на македонскиот народен говорен јазик. Преведените црковни текстови и молитви преку писма им ги испраќал на своите синови, роднини и пријатели во Дојран, со напомена - да бидат растурени и раширени меѓу правоверните христијани во неговото родно место, и пошироко. Црковни текстови, преведени на прост народен јазик, испраќал и на своите пријатели во други краишта на Македонија, со цел да бидат изучувани од правоверните христијани, како и да се шират културата и просветата меѓу македонското население преку црквата. Со тоа, всушност, Теодосиј ја започнал својата преродбенска дејност на една подолга релација. Целта му била : од македонските цркви да ги исфрли и истисне грчкиот јазик и грчкото писмо, а богослужението во нив да се изведува на црковнословенски   односно на  македонски народен говорен јазик.

Во синајскиот манастир „Св. Катерина”  Теодосиј, веројатно имал сретнато и запознаено некои калуѓери кои потекнувале од Македонија, бидејќи од порано во манастирите на Синај имало македонски калуѓери, посебно во манастирот во кој престојувал монахот од Дојран. Во сеќавање на престојот во Синајската гора, на полуостровот Синај, Теодосиј сам си го ставил прекарот Синаитски.

Се претпоставува дека во манастирот „Св. Катерина” уште во XI век имало една колонија од Македонци, којашто во текот на времето била дополнувана и засилувана со духовни лица и книжевни дејци од другите југословенски народи. Во една таква средина почнала да се развива нашата стара книжевност, од која во манастирот на Синај се познати неколку значајни наши стари пишани споменици. Покрај другото, во овој манастир биле најдени и македонските глаголски споменици: Синајскиот псалтир и Синајскиот требник, значајни за изучување на старословенскиот јазик (тие во 1941 и 1942 година биле препечатени во Љубљана од страна на Словенечката академија на науките).7 Овие стари македонски споменици биле напишани со глаголско писмо на старословенски јазик. Инаку, во манастирот „Света Катерина” на Синај, литургијата и црковните проповеди Теодосиј ги вршел на црковнословенски јазик.

Теодосиј се задржал на Синај околу четири години.8 За ова време успеал во монашката средина да се истакне со својата трудољубивост и комуникативност, како и со своите интелектуални способности, поради што бил избран за старешина на православниот христијански манастир „Св. Катерина”, со што се здобил и со почесната манастирска титула архимандрит.По промоцијата во монашкиот чин „архимандрит”, папа Теодосиј излегол од манастирските порти на Синај и се упатил кон светиот град Ерусалим, каде што го посетил „Божјиот гроб”, со што се здобил и со звањето „хаџи” (аџија). Со ова му се дала можност да ги посети „светите места” во Ерусалим и околу него. Тоа придонело за целосно истерување на елинистичкиот дух во него, кој потоа ќе стане носител на борбата за ширењето на словенската писменост меѓу Македонците. Престојот на Синај, хаџи Теодосиј го искористил и за посета на „светилиштата” што биле лоцирани на просторот на Синајската гора, близу до Суетски Канал, при што имал можност да прегледа некои словенски книжевни ракописи.

Во 1831 година, поттикнати од дојранскиот владика, епитропите на православната црква „Света Мина” во Солун која се наоѓала во т. н. „Македонско маало”, испратиле писмена молба до управата на Синајскиот манастир „Св. Катерина” во која барале да им го испратат хаџи папа Теодосиј, архимандрит Синаитски, за енориски свештеник во нивната црква, бидејќи тој можел да врши богослужение и да држи проповеди на црковнословенски јазик. Молбата на епитропите била удоволена од манастирската управа.

Хаџи Теодосиј, понесен од носталгијата и од непрекинливиот стремеж кон татковината и родниот крај, од далечниот Синај во 1831 година допатувал на брегот на Егејско Море, од каде заминал во Света Гора на полуостровот Атос. По краткиот престој на полуостровот, каде што веројатно посетил некои од манастирите, дошол во Солун и станал свештеник во словенската црква „Св. Мина”. Покрај богослужението на црковнословенски јазик за македонската колонија, Теодосиј Синаитски бил застапник на синајскиот манастир „Св. Катерина” и како негов таксидиот, често патувал низ Македонија и собирал помош за манастирот. Патешествијата низ татковината му овозможиле да се запознае со многу познати личности, особено со Кирил Пејчиновиќ, Ј. X. Константинов - Џинот, Даскал Камче, и други од кои бил уверен дека се чувствува голема потреба од книги на македонски народен јазик.

Чувствувајќи се мошне пријатно меѓу своите браќа Македонци од Македонската колонија во Солун, дојранскиот преродбеник Теодосиј со особено задоволство и со голема љубов почнал да го врши богослужението на црковнословенски, односно на македонски народен јазик во црквата „Св. Мина”. Македонската колонија во Солун, инаку, ја сочинувале претежно Македонци од западните краишта на Македонија - од Битолско, Охридско, Крушевско, Кичевско и Дебарско, кои во големиот беломорски град, во времето на Преродбата. Инаку, Македонците во Солун, поради немање на свои книги, биле принудени да читаат грчки книги и да слушаат проповеди и богослуженија на грчки јазик во црквата. Понесени од љубовта кон својот сонародник, додека бил на Синај, тие за време на богослужението во црквата „Св. Мина” редовно го спомнувале името на хаџи папа Теодосиј архимандрит Синаитски. Подоцна над влезната врата на црквата било напишано името на поп Теодосиј, веројатно, како нејзин ктитор. Како свештеник во солунската црква „Св. Мина”, Теодосиј рекол: „Во овој православен храм сакам да кажам пет зборови разбрани, за да поучам и други, отколку илјада зборови на непознат јазик”... Религиозниот ореол на солунската црква ги освојувал и восхитувал честољубивите души на Македонците од Македонската колонија во Солун, но и пречел да се појави во нив (без надворешен притисок) идејата за национален самостоен живот. Со јасно македонско сознание и со здраво национално чувство особено се одликувал македонскиот шивачки еснаф во Солун, составен од дебарчани, крушевчани, кичевчани, битолчани... Во 1817 година тие составиле на свој мајчин јазик еден поменик (споменица на живите и мртвите), кој во 1841 година бил преведен на грчки јазик за да се чита во црквата од свештениците, бидејќи црковната власт не дозволувала да се чита на словенски јазик.9

Во Солун хаџи Теодосиј имал можност да се запознае и да разговара со претставниците на т. н. „Македонски шивачки еснаф”, кои на нашиот преродбеник му ја изнеле својата желба за македонска просвета и македонски книги. Од еден нивен поменик, наречен „Плакокнижица”, се дознава дека македонските занаетчии во Солун се обратиле до еден руски монах, по име Исаија, да биде учител на нивните деца. Во писмото до Исаија, меѓу другото, пишувало: „Оче, те молиме да ни направиш едно добро - како знаеш да подготвиш една книга на словенски или на македонски народен јазик, и да ги научиш нашите деца да читаат и да пишуваат. Оти, ти добро го знаеш јазикот на Словените...”

Ќелијното училиште на Исаија, кое било сместено во една соба на Папуџи-ан во Солун, работело од 1833 до 1835 година. Него го посетувале околу петнаесет деца од македонска народност, меѓу кои бил и Вељо Негрев, Македонец од дебарското село Селце. Тие учеле да читаат и да пишуваат без учебници, бидејќи немало печатени книги на македонски народен јазик. Овие ученици ги поттикнале своите татковци и роднини повеќе да се ангажираат за отворањето на македонски цркви и училишта, како и за печатењето на македонски книги. Вељо Негрев тврдел дека во ќелијното училиште во Солун бил учител и Теодосиј Синаитски. Тоа веројатно било во 1835 година, бидејќи во 1837 и 1838 година училиштето не работело. Се претпоставува дека Теодосиј кога работел во Солун како свештеник и како учител, практично ја почуствувал потребата од печатени книги на македонски народен јазик.

Патувањето низ Македонија, покрај средбите со некои наши познати книжевници и преродбеници, помогнало хаџи Теодосиј Синаитски да се запознае и со многу видни и богати македонски трговци и занаетчии, кои ја истакнале и потврдиле потребата од издавање печатени книги на мајчин јазик. Средбите со Кирил Пејчиновиќ, со Џинот, со Даскал Камче и со други напредни македонски дејци, биле пресудни за реализирањето на Теодосиевата идеја за отворање на македонска типографија во Солун, кој тогаш бил трговски и културен центар во овој дел на Отоманскатаимперија. Особено пресудна била средбата со Кирил Пејчиновиќ, кој на нашиот иден печатар му се пожалил за тешкотиите околу печатењето на македонски книги на мајчин јазик надвор од Македонија. Имено, при обидот да ја печати својата втора книга „Утешение грешним” во Србија, во 1831 година, од страна на Белградската митрополија, која го цензурирала ракописот, била дадена неповолна црковно-книжевна критика, поради што понудениот ракопис не бил отпечатен. Тоа нешто длабоко ги загрижило и авторот и идниот печатар. И двајцата преродбеници силно ја почувствувале потребата од отворање на македонска печатница. Оттогаш,

хаџи Теодосиј во себе почуствувал „колку ефикасно средство би било печатното слово за будењето на националната свест и за духовната и политичка преобразба на македонскиот народ”.

Теодосиј Синаитски се интересирал и за културно-историските споменици во Македонија. При посетата на Кавадарци, во придружба на учителот Камче Наков Поп-Ангелов, познат повеќе како Даскал Камче, ги посетил православната црква „Св. Богородица” во селото Ваташа, изградена во 1817 година, и Полошкиот манастир. Во Ваташката црква ја забележил иконата „Успение Богородично”, со словенски натпис од 1819 година. Тоа значи дека во некои културни центри во Тиквешијата сè уште била зачувана словенската писменост.

При обиколката на Македонија во текот на четвртата деценија на XIX век, се претпоставува дека Теодосиј ја посетил и Света Гора, автономна монашка територија на Атонскиот Полуостров, во чии манастири тогаш било сочувано големо и разновидно културно богатство. Расадник на словенската култура и просвета на овој облагороден светогорски простор бил Зографскиот манастир, кој секогаш ги држел своите порти отворени за културно-просветните дејци од Македонија. Манастирот Зограф сестрано ги поддржувал македонските преродбеници и народни будители и просветители: учителите, писателите, собирачите на народни умотворби, печатарите... Многу книги подоцна биле печатени со благослов и со финансиска помош на овој богат светогорски манастир. Не изостанувала неговата духовна и финансиска помош и на идниот печатар-хаџи Теодосиј, во неговата издавачка дејност. Постоењето и дејствувањето на манастирот Зограф, на културно-просветен план претставувало потврда за мислењето дека „тоа што било посеано од браќата Кирил и Методиј, и од Климент Охридски, дало плодови”.

Кога се вратил во Солун, по долгото и напорно патување низ Македонија, вниманието на Теодосиј Синаитски било насочено кон отворањето на македонска печатница. За реализирањето на еден ваков зафат, имал морална и материјална помош од архимандритот Анатолиј  Зографски.10

Меѓутоа, за отворањето на печатница и за слободно книгоиздателство, потребна била согласност од Цариградската патријаршија. А тогаш мошне тешко се добивала дозвола за реализирање на печатарска дејност на друг јазик, пред сè, поради „напоеноста” на Патријаршијата со грчки шовинизам и елинистички дух. Затоа, будноста и внимателноста кон печатените изданија на негрчки јазик, биле на завидно ниво кај претставниците на грчката власт и на грчката црква, недозволувајќи притоа да се шират книги во кои се среќавале „неправославни” мисли. Меѓутоа, хаџи Теодосиј, како претставник на Синајскиот манастир, го искористил познанството и блиските односи со претставниците на грчката црковна власт во Солун и, по ненадејните компликации, успеал од солунскиот митрополит Мелетиј да добие согласност за отворање на македонска печатница во Солун, со црковнословенски шрифт. Со поддршка на солунскиот митрополит, Цариградската патријаршија издејствувала одобрение од Турското правителство во Цариград. Останало само да се набават букви од Русија, кои, според митрополитот Мелетиј, божем, чинеле повеќе од педесет илјади гроша. Се разбира дека таква финансиска можност немал идниот печатар. Но, за среќа, во тоа време случајно хаџи Теодосиј се запознал со еден Евреин, побегнат од Русија во Солун, инаку букволеар, кој му предложил дека може да го излеа потребното количество црковнословенски букви за нормално работење на една печатница само за пет илјади гроша. Ова било прифатливо решение за нашиот иден печатар, кој веднаш почнал со другите потребни подготовки околу отворањето на типографијата и почнувањето со печатење на македонски книги.

Од преданијата и од пишуваните документи на основа усните искажувања на некои современици на дојранчанецот Теодосиј, како и од податоците што ги дава, Натанаил Стојанович во својата автобиографија „Жизнеописание...“, може да се претпостави дека припремите за отворање на првата македонска печатница Теодосиј ги започнал во првата половина на 1837 година. Инаку Солунската печатница почнала со работа во почетокот на 1838 година. Отворањето на Теодосиевата печатница била голема придобивка за македонскиот народ а печатењето книги на македонски јазик значело победа на Македонците во борбата за еманципација од Цариградската патријаршија и од елинизмот.

Ученикот на Теодосиј, Вељо Негрев, кога слушнал дека ќе се отвори печатница во Солун, рекол: „Хаџи Теодосиј ги сожали своите народни чеда оти немаат свои книги за да учат на мајчин македонски јазик и донесе типографија за печатење на буквари со верска содржина, и тоа на два јазика - на македонски и на грчки”.11

Во солунската печатница, чиј управител бил Теодосиј, биле вработени пет-шест печатарски работници (словослагачи, слуги и други).12 Не се знае, дали во неа работел и букволеарот, кој ја снабдил Теодосиевата печатница со комплетен печатарски материјал. Со своите графички работници, Теодосиј немал проблеми во работата. Напротив, сите живееле и работеле сложно, како едно семејство. Правеле и заеднички прошетки во околината на Солун. Биле почести гости на едно дервишко теќе, каде што се спријателиле со некои претставници на дервишката секта - бекташи. Посетата на Дервишите се претпоставува дека нашиот преродбенски печатар сакал да ја искористи за запознавање со нивното верско учење. Освен тоа, преку разговорите во врска со некои верски прашања имал за цел: добиените знаења за верата на „бекташите” да ги искористи за верски морално-поучни литературни состави.

За тоа, какво било внатрешното уредување на Солунската печатница, нема доволно податоци. Се знае само дека таа располагала со словослагачко и машинско одделение, како и со книговезница. Вака комплетно опремена. Првата македонска печатница претставувала едно книгоиздателско претпријатие. Теодосиј, можеби, не го познавал добро печатарскиот занает, но затоа бил добар организатор и имал писателска дарба и склоност кон литературата, што се гледа од неговите предговори во некои од печатените книги. Освен тоа, Теодосиј се носел со мислата да ги развие и унапреди печатарството и книгоиздателството во Македонија. На почетокот работел со голем елан и верувал во својот успех. Се радувал на секоја издадена книга на македонски народен јазик од кое се гледа неговата љубов кон својот народ и Татковината. Во печатарската работа не тргнувал од никакви економски сметки, туку чисто од свое душевно задоволство, од мислата дека со тоа ќе биде корисен граѓанин на Татковината.

Теодосиевата печатница била сместена во црквата „Св. Мина”, на улицата „Вардарска”, во градската чаршија на Солун. Таа, без прекин, работела во текот на 1838 и во поголемиот дел на 1839 година. Првата година отпечатила една, а втората - две книги. Во тоа време, веројатно, биле отпечатени и други помали текстови, како огласи, реклами и друго.13

Кон крајот на 1839 година, меѓутоа, Солунската печатница била запалена и изгорена. Пожарот зафатил и други објекти во чаршијата на Солун. Заедно со печатницата била опожарена и црквата „Св. Мина”. Според усните преданија, тогаш Теодосиј имал педесет дошеесет години.14 По облеката и по физиономијата добро изгледал и оддавал дека е богат човек.15 Инаку, Теодосиј, по изгорувањето на типографијата, не бил наполно разочаран од причинетата материјална штета. Напротив, неговата желба за обновување на печатницата придонела да смогне сили. Како претставник на синајскиот манастир, хаџи Теодосиј направил направил нова прошетка низ Македонија, при што имал можност повторно да се сретне со својот најдобар и искрен пријател Кирил Пејчиновиќ. Печатарот при повторната средба, му раскажал на јеромонахот за несреќната судбина на печатницата, која била запалена од непријателската рака, од некои големи противници на македонското писмо. Кирил Пејчиновиќ, без двоумење, му рекол на својот пријател: „Човечка рака ја запалила печатницата, човечка рака ќе отвори нова“.16

Чувствувајќи ја потребата од македонска печатница, преродбенскиот книжевник и духовник Кирил Пејчиновиќ му дал доволно пари на Теодосиј за да ја обнови изгорената печатница. Со големата парична помош на Кирил, во 1840 година била набавена нова типографија, уште подобро уредена од првата, и продолжило печатењето книги на македонски народен јазик со кирилски букви. Хаџи Теодосиј. пак, го помогнал обновувањето на црквата „Св. Мина”.

Инаку, околу Теодосиевата печатница се собирале повеќе наши учени луѓе, припадници на различни генерации, и тоа од разни краишта на Македонија. Тие се труделе нашиот нов писмен јазик да го создаваат во контакт со словенската традиција.17 Покрај печатарот Теодосиј Синаитски, тука биле и Кирил Пејчиновиќ, Натанаил Стојанович, Јордан Хаџи Константинов - Џинот, Даскал Камче и други. Со тоа во јужните краишта на Македонија се отворил процес на реславизација на писмениот јазик на македонскиот простор.18 Тоа значи дека се создала можност за враќање во употреба на кирилицата и за активирање на словенската книжевна лексика, врз основа на црковнословенскиот и на современите словенски литературни јазици со кирилско писмо. 19

Поради недоволно усовршената техника, меѓутоа, печатењето на македонски книги се одвивало мошне бавно. Освен тоа, печатените книги со кирилска азбука во почетокот биле тешко читливи, пред сè, поради тоа што читателите, главно, биле навикнати на грчкото писмо. Но, со текот на времето, македонските книги станувале сè повеќе барани и читани, со што се зголемил и интересот кај македонската интелигенција, како и кај богатите македонски, трговци и занаетчии, за книгоиздателска дејност на македонски народен јазик. Инаку, писмениот јазик на Теодосиј, изразен во предговорите на некои    напечатени книги, не е чист, бидејќи употребувал многу црковнословенски зборови со руска редакција. 

Во обновената печатница, во текот на 1840 година, Теодосиј напечатил уште две книги: „Утешение грешним” од Кирил Пејчиновиќ и „Книга за научение трих јазиков”. Но, до кога работела печатницата во Солун, точно не се знае. Некои научници тврдат дека таа престанала да работи во првите години од петтата деценија на XIX век, меѓу 1841 и 1845 година.20  Според бугарскиот научник и публицист Атанас П. Шопов, таа била повторно изгорена и затворена кон крајот на 1842 или почетокот на 1843 година, а според проф. Јордан Иванов солунската печатница работела сè до смртта на Теодосиј – во 1843 година.21 Публицистот Христо Брзицов, роден во Дојран (подоцна емигрант во Бугарија) во книгата „Бащин край”, вели дека „сатанска рака ставила крај и на втората печатница. Грчкиот калуѓер Ксанта, дојден од островот Крит, откако добил благослов од патријаршискиот владика, во името на Христос... ја запалил „безбожната печатница...”

Вељо Негрев, ученик и современик на Теодосиј, тврдел дека солунската печатница вториот пат била запалена од некои Грци од Солун, наговорени од злобниот критски калуѓер Хрисант. Истото го соопштува и проф. Иван Снегаров во монографијата за Теодосиј Синаитски, нагласувајќи дека „солунската печатница била запалена од Грци, наговорени од еден грчки монах,”22 Но, тие не го соопштуваат точниот датум на уништувањето на печатницата.

Во статијата „Образованието во Турција и Македонија во времето на Танзиматот” од Мустафа Карахасан, меѓу другото, се споменува дека „во интензивните години на Танзиматот (реформско движење во османлиското општество), во Солун (од 1838 до 1843 г.) дејствувала печатницата на Т. Синаитски...”23 Од горенаведеното соопштение може да се констатира дека Солунската печатница работела до 1843 година, како и тоа дека Теодосиј не го чекал свеченото објавување на танзиматската реформа – на 3 ноември 1839 година од страна на новиот султан на Турската империја, Абдул Меџит, туку пред тоа почнал со печатење книги на македонски народен јазик.

Рускиот научник Виктор Иванович Григорович, кој во почетокот на 1845 година го посетил Солун, видел само остатоци од изгорената типографија, но не нагласил какви остатоци - од  зградата или од машините.24 Меѓутоа, Григорович, во врска со типографијата на Теодосиј, во писмото до И.И. Срезневски од 3 јули 1848 година, меѓу другото, соопштува дека Солунската типографија била уништена од пожар во 1842 година.25

Инаку, по изгорувањето на Солунската печатница, Теодосиј бил наполно разочаран и деморализиран. Едно, поради лошиот крај на неговото претпријатие и, друго, поради тоа што немал материјална можност да ја обнови типографијата. Од овие причини, како и поради староста и истоштеноста од напорната печатарска работа, откако собрал дел од печатарските букви и од своите книги, го напуштил Солун и се вратил во Дојран, кај своите синови.26 Исто така, се откажал од таксидиот на Синајскиот манастир и од вршењето на други општествени работи.  Во  родното место работливиот дојранчанец, не можејќи да биде денгубец, станал воденичар. Но, за кратко време. Зашто, во една зимска ноќ, според едно предание, големиот снег го урнал покривот на воденицата и го потиснал воденичарот Теодосиј. Утредента, неговите синови го нашле одвај жив, со скршена нога. По неколку дена, во март 1843 година, Теодосиј Синаитски умрел.27  Според друго предание, Теодосиј бил потиснат и усмртен од една карпа што се урнала врз него.28 Од „Дојранското предание” се дознава дека, пред почетокот на пролетта, во март 1843 година, по еден обилен дожд, силната вода на малата река Џангарка (Дербашка Река), на која била построена воденицата, ги однела во Дојранското Езеро и воденицата и воденичарот.

И научникот Г.Ст. Кандиларов, соопштува дека Теодосиј Синаитски умрел во 1843 година во Дојран.29 Бил погребан во градските црковни гробишта на дојранските православни христијани, од каде подоцна, според раскажувањата на дојранчанката Рајна Чакмакова, неговите посмртни останки биле откопани и пренесени на друго место.

Дојранските верници го продолжиле својот духовен животи по потпаѓањето под турска власт. Меѓутоа, со колонизирањето на муслиманско население во градот на Теодосиј Синаитски, постојната црква „Света Недела” во Полјанин (Дојран) била претворена во џамија, бидејќи  новодојдените жители од Ориентот, од планинските предели на Мала Азија, не можеле да го поднесуваат блесокот на христијанските обреди.

По ова, дојранските правоверни христијани го продолжиле богослужението во една адаптирана просторија за параклис (мала црква), во која подоцна вршел богослужба и дојранчанецот Теохар (хаџи Теодосиј), откако бил ракоположен за свештеник во Дојранската енорија (парохија).

Кон крајот на првата половина на XIX век, во Дојран се зголемил бројот на верниците, поради што била покренета иницијатива за изградба на нова, поголема црква. Така, во 1848 година, кога Дојранските  правоверни  христијани  речиси  биле патријаршисти, во северниот дел на градот, со сопствени средства изградиле импозантен храм, наречен „Свети Илија”. Таа во почетокот на XX век преминала во рацете на егзархистите, поради што патријаршистите, чиј број веќе бил мошне мал, во 1911 година изградиле друга црква.

ИЗДАНИЈА НА СОЛУНСКАТА ПЕЧАТНИЦА

Во печатницата на Теодосиј Синаитски во Солун, која почнала да работи во 1838 година, и работела до крајот на 1841 година (околу четири години), биле напечатени пет книги, како и неколку други помали литературни творби, на црковнословенски, односно на македонски народен јазик со кирилски букви. Сигурни изданија на Солунската печатница се: „Началное учение со молитви утренија...” (1838 г.), „Краткое описание двадесјат монастиреј обретајуштијасја во Свјатој Гору Атонској” (1839 г.), „Служение еврејско и все злотворение нихно...” (1840 г.), „Утешение грешним” (1840 г.) и „Книга за научение трих јазиков” (1841 г.).

Овие изданија на Теодосиевата печатница останале драгоцена библиографска реткост. Зашто, од сите пет напечатени книги во Првата македонска печатница, кои брзо биле распродадени, останале само по еден до два примерока. На пример, бугарскиот научник Јордан Иванов од првата книга „Началное учение со молитви утренија...” нашол само еден примерок (во Дојран), кој го споменува во својата книга „Български старини изъ Македонијя”, а еден се чувал во Софиската народна библиотека, што го потврдува и рускиот учен А. Селищев (Списание „Slavia„ св. II, од 1926 година, стр. 259).

Од второто издание (Краткое описание двадесјат монастиреј обретајуштијасја во Свјатој Гору Атонској“) познати се два примерока – еден во Петроград, во библиотеката на рускиот писател и кнез П.Н. Вјаземски, и еден во Софиската народна библиотека во Бугарија (Маринъ Дриновъ, П. съч., 430).

Од третото издание („Служение еврејско и все злотворение нихно...”) се чуваат неколку примероци: по еден во Народната библиотека и во Семинарот за македонски јазик во Скопје (X. Поленаковиќ, цит. дело, 162), еден во Петроградската публ. библиотека и еден во Софиската народна библиотека (М. Дриновъ, исто, 429 и Б. Цоневъ, Описъ на ръкописить и старопечатените книги во Народната библиотека въ София, бр. 529), итн.

Од четвртото издание („Утешение грешним”) се чуваат два егземплара - во Бугарија и Румјанцевскиот музеј (М. Дриновъ, исто, стр. 436 и А. Селищев, Полог, стр. 182).

Од петтото издание („Книга за научение трих јазиков”) се чуваат четири примероци - во Румјанцевскиот музеј, во Петроградската академија на науките, во Казанската духовна академија и во Софискиот универзитет (М. Дриновъ, исто, 429 и А. Селищев, Очерки македонской диалектологіи, стр. 15,).

Главно, и петте познати изданија на Солунската печатница, кои се сукцесивно напечатени во времето од 1838 до крајот на 1841 година, се доволни за да може да се опише и истакне големото дело на дојранчанецот Теодосиј Синаитски.

Во науката има тврдења дека во Првата македонска печатница во Солун била напечатена и „Таблица перваја” од Јордан Хаџи Константинов-Џинот. Но, за Таблицата на Џинот има и спротивни мислења, дека била печатена во Ваташката печатница на Даскал Камче. Освен тоа, преданијата говорат дека, покрај печатењето книги на некои свои сонародници и блиски соработници, Теодосиј во својата печатница напечатил и некои свои творби, главно, мали текстови со верско-поучителна содржина. Давајќи подетални описи на солунските изданија, бугарскиот научник Атанас П. Шопов, врз основа на добиените податоци од еден дојрански учител, соопштува дека „во Солунската печатница биле печатени или препечатени уште и: Житието на свети Иван Рилски, еден цветник и еден типик, но не ги имал видено тие книги“.30 Македонскиот публицист Димитар Влахов, анализирајќи го книжевното дело на Натанаил Стојанович, рекол дека ”Натанаил уште во 1835 година како 20-годишен монах, во градот Самоков превел од грчки на прост народен словенски јазик некои творби од византискиот филозоф и историчар Теофилакт, како и творби од некои други шисатели. Овие свои трудови тој ги печател на словенски шрифт во Солун, во печатницата на Теодосиј Синаитски...”31

1. „Началное учение со молитви утренија...”

Првата издаден книга на Солунската печатница, под

наслов „Началное учение со молитви утренија...”, не била само молитвеник, туку и буквар за почетно учење на деца и на возрасни луѓе. Автор на оваа книга е архимандритот Анатолиј Зографски, родум од Лазарополе - Дебарско. Тој и морално и материјално го помагал печатарот Теодосиј уште при отворањето на првата македонска печатница. Книгата е мала, напечатена на неполни два печатарски табака, поточно на само 28 страници (осмина формат), со црковнословенски шрифт и со словенско писмо. Оваа книга, всушност, била првиот учебник на македонски народен јазик, наменет за нашите ќелијни и приватни народни училишта, која, во 1841 година, доживеала и второ преработено издание. Дваесет години подоцна, поточно во 1858 година, книгата „Началное учение...” била повторно преработена од Партениј Зографски и печатена во Цариград, како буквар за веќе намножените народни училишта.32

2.„Краткое описание двадесјат монастиреј обретајуштијасја во Свјатој Гору Атонској”

Втората издадена книга во Теодосиевата ечатница, под наслов „ Краткое описание двадесјат монастиреј обретајуштијасја во Свјатој Гору Атонској”, била напечатена во февруари 1839 година. Во неа се опишани дваесетте манастири во таканаречената „Монашка република” на Света Гора, на полуостровот Атон (по грчки Атос): Велика Лавра, со манастирската црква „Св. Атанасиј”, Каракал, Филотеј, Иверон, Кутлумуш, Ставроникита, Есфигмен (Симен), Пантократор, Ватопед, Свети Дионисиј, Хилендар, Зограф, Русико (Св. Пантелејмон), Свети Григориј, Кастамонит, Дохијар, Ксенофон, Симопетар (Симон Петра), Ксеропотам и Свети Павле.33

Автор на патописниот прирачник (водич) се смета дека е Даскал Камче, родум од селото Корешница, кај Демир Капија, чии родители во почетокот на XIX век се преселиле во кавадаречкото село Ваташа. Оваа книга, според проф. д-р Харалампие Поленаковиќ, учителот Камче ја напишал по углед на еден грчки опис на Светогорските манастири. Таа, всушност, не била буквален превод, туку во неа имало измени и дополненија на авторот, кој, пред да стане учител, една година престојувал во Света Гора (на Атон) каде што го научил грчкиот јазик.

Според усните преданија, Даскал Камче и подоцна правел прошетки до манастирите во Света Гора - како водач на група верски поклоници, кои, во првата половина на XIX век, оделе на Атон за да се „поклонат” на тамошните „свети места”. Тоа му помогнало да се занимава и со литературна дејност, да стане автор на книгата „Краткое описание двадесјат монастиреј обретајуштијасја во Свјатој Гору Атонској”, со која на македонските верници им го олеснил патувањето до Светогорските манастири. Преводот од грчкиот опис на дваесетте манастири на Света Гора, откако го чувал извесно време во ракопис и внел свои дополненија, Даскал Камче му го предал на хаџи Теодосиј за да го напечати кога ќе ја отвори печатницата во Солун.

Инаку, што биле по народност манастирските луѓе (свештеници и калуѓери), ништо не е речено во описот на манастирите, со цел да се привлече вниманието на верските поклоници. За повеќето од манастирите е даден мошне краток опис, односно дадени се само имињата на црквите, на позначајните светци во нив и на ктиторите.  Во оваа патописна верска книга повеќе податоци се дадени за манастирите Велика Лавра, Ватопед, Хилендар и Зограф. Манастирот Зограф бил основан за времето на цар Самуил (968-1014). Ова светилиште од основањето до поново време, неофицијално, се сметало за македонски духовно-културен центар. Во него се школувала бројната македонска црковна интелигенција, меѓу кои попознати се архимандрит Анатолиј Зографски од Лазарополе, Партениј Зографски од Галичник, Натанаил Стојанович од Кучевиште, Скопско, архимандрит Антим Ризов од Калково, Валандовско, и други. За македонскиот народ манастирот Зограф претставувал извор и расадник за свештенички и учителски кадар. Македонското граѓанство, а подоцна и македонската црковно-училишна општина во Солун, рано воспоставиле непосреден контакт со македонскиот клер на Света Гора.34 Во 30-тите години на XIX век, Анатолиј Зографски успеал да отвори словенска печатница во Зографскиот манастир, меѓутоа, таа не проработила. Според д-р Блаже Ристовски, светогорските манастири Хилендар и Зограф биле жаришта на словенската писменост што допирала до цела Македонија, со што се одржувал континуитетот на една култура и се култивирала словенската историска свест, особено по укинувањето на Охридската архиепископија.35

Пред да биде книгата пуштена во печат, описот на манастирот Зограф бил дополнет со поопширен приказ за трите чудотворни икони на свети Ѓорѓи и за една Богородична икона во ова „божје место”, опковани со сребро, злато и скапи камења во 1838 година од некои учени луѓе од Русија.36 Инаку, книгата е мала, на дваесет страници (осмина формат). Таа, поради занимливата содржина, брзо била распродадена. Неа ја купувале и верските поклоници на Света Гора од други земји и краишта. Руските поклоници на светогорските светилишта, по враќањето во татковината, книгата ја пренеле во Русија. Еден примерок дури се нашол и во библиотеката на рускиот писател, кнезот П. Н. Вјаземски од Петроград. Со основањето на руското научно здружение, т.н. „Општество на љубителите на древните писмености” - во 1877 година, чиј претседател бил кнезот Вјаземски, уште истата година била фототипно препечатена книгата на Даскал Камче, под наслов „Описание на светогорските манастири.” Инаку, ова друштво имало за цел да печати и издава стари руски и општо словенски ракописи, како и да препечатува стари словенски книги.37

Книгата „Краткое описание...”, поради својата практична употреба, доживеала неколку изданија, и тоа на разни јазици. Напишана е на црковнословенски јазик, а дополнителниот опис на манастирот „Зограф” е на македонски народен јазик. Според Иван Снегаров, во книгата било дадено предимство на Зографскиот манастир, бидејќи таа била предназначена најповеќе за верските поклоници од Македонија. Освен тоа, оваа патописна книшка за светогорските светилишта, била напечатена со материјална помош на Зографскиот манастир.38 Бидејќи манастирот „Зограф” бил изграден на непрегледно место, опколен со шума и целосно изолиран, за да не биде заобиколуван од поклониците, авторот за него дал многу поопширен опис, сакајќи со тоа да направи патриотска   реклама, како   за манастирот, така  и за неговата  црква „Св. Ѓорги”.39 Имено, авторот посветил дури четири страници, или 63 реда за овој манастир, манастирот Хилендар бил опишан со 30 реда, а за грчките манастири на Света Гора дал сосем краток опис, само во пет-шест реда.

3. „Служение еврејско и все злотворение нихно...”

Во текот на 1839 година во Теодосиевата печатница била напечатена и книгата „Служение еврејско и все злотворение нихно...”. Таа е најголемата издадена книга во Солунската печатница, чија содржина зафаќа 216 страници, со формат од 20 х 14 см. Поради големиот интерес кај читателите, таа е напечатена во најголем тираж во споредба со другите изданија на оваа печатница.

Автор на ова најобемно дело е романскиот монах Неофит, кој престојувал во Молдавскиот манастир „Немца” . Подоцна, поради својата популарност, ова книжевно дело било преведено на новогрчки јазик. Оваа читана пропагандна апологетско-богословска книга ги поттикнала прилепскиот учител Ѓорѓи Самуркаш. поранешен трговец во Букурешт кој знаел влашки и грчки јазик, и неговиот ученик, монахот Натанаил Стојанович, подоцна охридско-пловдивски владика, кој го знаел новогрчкиот јазик, да се зафатат со преведување на Неофитовата книга на македонски народен јазик. Тие ги имале кај себе романскиот оригинален текст и новогрчкиот превод, па за кратко време ја завршиле преведувачката работа во Прилеп. Преводот бил на прилепско наречје. Не е познато, дали самоиницијативно тие го превеле ова интересно дело или пак биле поканети од печатарот Теодосиј, кој, без сомнение одржувал тесни врски со образованите луѓе во Македонија, со македонската интелигенција, и барал работа за својата печатннца.40

Во мај 1837 година, Самуркаш и Стојанович заминале за Света Гора каде, немајќи можност да се сретнат со хаџи Теодосиј, ракописот му го предале на велешанецот Наум Љувчиев, кого го задолжиле да се погрижи за печатењето на ракописот во Солунската печатница. Дали му биле предложени некакви услови или му бил предаден само ракописот за печатење на хаџи Теодосиј без надоместок, не е познато. Не се знае и тоа: под какви договорни услови Теодосиј ги издавал туѓите творби и дали им плаќал авторски хонорар во пари или преку одреден број бесплатни примероци од издадената книга. Инаку, Теодосиј, преку оглас или соопштение, барал претплатници за секоја книга пред да биде печатена. Така постапил и со издавањето на книгата „Служение еврејско и все злотворение нихно...” Откако го обезбеднл потребниот број на спомагатели, печатарот Теодосиј се решил да ја напечати и оваа трета по ред книга во својата печатница.41

Содржината на книгата, преку која бил направен обид за разобличување на еврејската талмудска религија, веројатно придонела кај читателите да се засили верата во Исус Христос, како и да се зголеми омразата кон Евреите. Можеби, честите спорови меѓу Евреите и христијаните во Солун биле повод за издавањето на оваа книжевна творба, сметајќи дека таа ќе најде добар прием меѓу Македонците во овој приморски град, кој прераснал во голем трговски центар, како и во некои други градови во Македонија. Во книгата се изнесени злодејствата на Евреите, кои се претставени како крвопијци и убијци, поради што содржината на ова издание е мошне потресна и делува морничаво кај читателите.

Инаку, книгата имала голем број претплатници, над триста, и тоа од над триесет градови и села. Но, таа била напечатена во многу поголем тираж. што може да се констатира од таканаречените „Спомени” на ваташкиот учител Арсениј Костенцев, кој, меѓу другото, околу 1865 година забележал дека на таванот во Камчевата куќа имало да се наполнат околу пет-шест запрежни коли со разни книги, од кои повеќето биле превод на еврејскиот талмуд на македонски народен јазик (веројатно станувало збор за солунската книга „Служение еврејско...”).42

Голем бил бројот и на оние што ја купиле книгата, а не биле претплатници, од кое се гледа и големиот интерес на читателите за оваа книга со антисемитска содржина. Особено ги имало од редот на македонските трговци и свештеници. Ваква книга, според некои наши познати научници, како проф. д-р Харалампие Поленаковиќ и други им „годела” на македонските трговци, бидејќи преку неа се ширела и зголемувала омразата кон Евреите кон нивните големи конкуренти во трговијата Антисемитските приказни и легенди, содржани во книгата, македонските трговци и свештеници најеројатно ги користеле како „оружје” за борба против Евреите кои како добри трговци, речиси, ги пренаселиле некои ол македонските градови, особено Солун и Битола. Солун уште во средината на XVI век имал обележје на еврејски град, со околу 3.000 еврејски куќи, во Битола тогаш имало 87 еврејски семејства, а во Дојран, во 1832 година, живееле осумдесет Евреи, кои, главно, се занимавале со трговија. Во првата половина на XIX век, од 118 илјади жители во градот Солун, 55 илјади биле Евреи. Во почетокот на седмата деценија на XIX век веќе Солун имал чисто еврејска физиономија, што го забележиле и англичанките Мекензи и Ирби, кои во 1863 година имале обиколка низ Македонија.

На крајот од книгата „Служение еврејско и все злотворение нихно...”, која е печатена на македонски народен јазик, се споменати имињата на спомагателите, односно на претплатниците на ова солунско издание. Најповеќе претплатници имало од Велес - 146, потоа од Тетово 35, од Прилеп и од Берово по 17, од Врање 14, од Скопје 13, од Ваташа 12, од Башино Село 11, како и од Прждево 8, Бегниште 6, Ресава 5, Неготино и Крушево по 4, Кавадарци 3, Штип и Ново Село (Штипско) по 2. Претплатници имало и од Горниково, Барово, Вешје, Глишиќ, Пепелиште, Сопот, Уланци, Паланка, Кратово, Дебар, Галичник, Кочани, Пијанец, Бунушевац и други.

Од гореспоменатите градови и села, само две населени места не се од Македонија. Тоа се: градот Врање и селото Бунушевац, кое се наоѓа во неговото предградие. Интересно е дека од Охрид, како голем културен центар со своја богата културна тради