Васил Тоциновски
Драмскиот летописец Димитар Г. Молеров
Името и делото на Димитар Георги Молеров се еден од препознатливите знаци за Банско, израз на длабока чест и достоинство низ единствената мерка за човекот, неговата работа со која предано и до последниот здив им служи на својот народ и татковината. Богатото и разнородно дело на Молеров, остави трајни траги кои допрва ќе треба да се откриваат, да се проследуваат и вреднуваат, да се толкуваат и да им се одреди точното и заслужено место во вековните текови на македонската традиција и непокор, на нејзините непресушни духовни изворишта со кои најдоследно опстојувал пред сите историски невремиња и зла, војни и терори, пропаганди, негирања, распарчувања, делби и преселби.
Родот на Молерови во Банско со големи букви својот идентитет го бележи заокружувајќи притоа речиси три века. Нивниот родоначалник поп Вишан Вишанин бил роден во Банско околу 1720 година. Тој имал уште еден брат, кој исто така бил аџија и станал родоначалник на едно доста големо стебло на семејството Хаџистојанови. Хаџи поп Вишан имал три сина: Тома, Димитар и третиот, чие име не е познато. Така од него се разгрануваат две гранки од родот; едниот од најстариот син Тома Молеров и Хаџипопови од другите двајца синови. Тома, синот на поп Вишан и Георгина, растел во семејство во кое религијата и мистицизмот биле врховни начела на мислење и живот. Тоа и најнепосредно се поврзува со неговото определување како уметник да му се посвети на живописувањето. Според древното предание, со еден од карваните во Банско, многу негови жители имале трговски врски и свои канцеларии за продажба на памук во Виена, заминал и Тома Вишанов. Еден од трговците, забележувајќи го талентот на момчето во цртање, му помогнал и го оставил во Виена да го учи живописот. Поседувајќи природна дарба, како што пишува неговиот праправнук Димитар Г. Молеров, тој занаетот го совладал до уметничка перфекција. И така во Банско се враќа со името Молер (уметник), од кое и денеска суштествуваат нови генерации на родното огниште. На тој настан, постои и една друга варијанта, запишана од Асен Василев. Карванџиите гледајќи и восхитувајќи се на детската дарба, виделе оти од него не ќе биде ни трговец, ни карванџија, впрочем за тие професии и го подготвувал татко му, ами тоа ќе биде учен човек. Трговецот од Виена, на кого му бил доверен, сметал оти од него ќе стане уметник и некаде пред 1800 година, пред Наполеновото време, го испраќа во Италија да учи живопис. Многу детали и настани од животот и дејноста на Вишанов остануваат тајни. Но неговото дело оставено како вековнина, потврдува оти во него е олицетворен првиот преродбенски уметник кој реализмот го издигнува како стил, станува основоположник на Банското фресколикарско училиште, удира свој и нов печат во уметноста која се одликува со леснотија, веселост, чистота и животна радост. Оттука, револуционерниот дух што го носат делата на банскиот мајстор, јавно не им се допаѓала на црковните архиереии, та тој многу тешко наоѓал работа и можел сѝ помалку да слика.
Димитар Тома Молеров (1780-1868) не го наследил само татковото име, туку со не помал успех ја продолжил традицијата на својот бележит и веќе надалеку познат татко. Доживеал длабока старост, речиси деведесет години, бил семеен, кроток добродушен и набожен човек, а како уметник се потврдил во достоен наследник на својот татко. Четките и боите од својот дедо и татко ги наследил Симеон Димитар Молеров (1817-1903). Според записите на Димитар Г. Молеров, тој бил суштинска спротивност од својот татко. Имал буен и деспотски карактер, бил расипник, своеволен, подоцна се пропил и многу што распродал од семејното богатство. Светогорските погледи нашле полн одраз во неговото творештво, а потврда за неговиот талент и углед претставува почеста на присуство на Света гора и тоа во 1913 година, ги сликал иконите во Зографскиот манастир. Традицијата ја продолжил неговиот најстар син Георги Симеон Молеров (1844-1876), и тој веќе е претставник на четвртата генерација уметници од лозата на Молерови. Неговиот живот и дело се најмалку проучени и познати, можеби и заради тоа што живеел мошне кратко, умрел на триесет и две годишна возраст. „Мојот татко... како дедо бил семеен, добродушен, кроток и побожен“, пишува во своите спомени неговиот син Димитар Г. Молеров. Неговиот живот завршил трагично. Бил каснат од бесно куче и немало никаква можност да му се помогне. Се затворил во една од собите на куќата. Ги искршил прозорците, ги гризел железните решетки и по неколкудневни ужасни маки починал. Жена му Елена Спирлештова исто така била од Банско, и имале четири деца, првите две женски умреле многу рано, и останале само Димитар (1874) и Костадин (1876).1
Димитар го добил името на своите двајца прапрадедовци, по таткова лоза од бележитиот фрескосликар и иконописец Димитар Молеров и по мајчина, на виенскиот трговец Димитар Сирлештов. Браќата растеле под грижата на својата мајка, вредна жена, која била решена по секоја цена да ги изучи своите деца, и баба им Парашкева Сирлештова, која била редок извор на народното духовно богатство. Токму таквата домашна средина, несомнено претставува најзначајниот и пресуден миг за нивното определување и интересот кон народното творештво. Основното образование го добил во родното Банско, а потоа продолжил да учи во Солунската гимназија. Тука, љубимиот учител по литература Константин Величков, во него ја всадува љубовта кон книгата и творештвото, оттогаш и датираат првите негови обиди и резултати. По завршувањето на гимназијалното образование, на Софискиот универзитет ги започнува студиите по словенска филологија и литература. Како одличен студент и фолклорист, предложено му е да специјализира во Виена, но тој претпочита да биде учител, да му служи и да му помага на својот народ. Така и станува, учителствува во многу градови: Силистра, Плевен, Битола, Сливен, Велико Трново, Банско. Разлог. Но, тој не е само учител, писател и научник, туку развива не помала и разновидна општествена и револуционерна дејност. Во неговата архива се откриени две писма од 1902 година, упатени до гроф Игнатиев, во кои го моли „да стори сѝ што е можно и во негова сила да го помогне ослободувањето на македонските бугари“.2 Молеров бил учител во текот на 1905-1906 година, во класичната машка гимназија во Битола. Според спомените на Тодор Попадамов, бил член на Битолскиот окружен револуционерен комитет и одговорен за Прилепска околија. Тоа го потврдува и неговото писмо упатено со прашањето дали може наредната година да се врати во Битола, а Никола Трајков му одговара: „ ... Времињата се многу лоши, состојбата од ден во ден се влошува. Навистина сега нема убиства како порано и откако е дојден Хилми паша во Битола, нема ниту едно убиство, но од друга страна пак, е полошо - многу апсења. Георгиев еден пат го ослободија и пак го апсеа. Не се знае што ќе се случува понатаму. Ги бараат Молеров и Садразамов, за да ги уапсат како истомисленици и соучесници. Сега засега е многу опасно, да почекаш малку, за да видиме што ќе стане со Г.“
За неговата активност и учество во борбите во Македонија, зборуваат и други документи во личната архива. Личната карта бр. 1320 од 8 октомври 1912 година, потврдува дека Димитар Г. Молеров од с. Банско е член на штабот на Македоно-Одринските востаници. Во еден друг документ, годишен список под бр. 1642/102, запишан е како член и деец на работа во Комитетот. И подоцна, по време и по завршувањето на Втората светска војна, неговиот дом во населбата Лозенец, во Софија, е сврталиште на ремсисти и бонсисти, на прогресивни дејци и нелегални активисти, меѓу нив и на членовите на Македонскиот литературен кружок во Софија, Никола Вапцаров, Антон Попов, Ангел Жаров и Иван Керезиев, кој долги години е негов потстанар. Доживува длабока старост, умира во Софија, на осумдесет и седум годишна возраст, на 21 октомври 1961 година. Погребан е во родното Банско, во семејната гробница на Молерови. Целиот свој живот му го посветил на својот народ и татковина, како учител и просветител, како општественик и револуционер, писател и научник, не стигнувајќи да создаде сопствено семејство. Негово домашно огниште е семејството на помладиот брат Костадин Молеров, та како што велат внуките Драганка и Милка Молерови, тие всушност имале двајца прекрасни татковци.3 Ако Костадин (1876-1957) бил енергичен и груб, динамичен и не многу педантен, тогаш наспрема него Димитар бил нежен и тивок, грижлив, секогаш спремен да помогне и посоветува, одличен кулинар, педантен и до ситницата точен и прецизен во средувањето и зачувувањето на богатата домашна архива. Во оваа прилика користиме нови податоци и извори за животните и творечки врвици на Димитар Г. Молеров, така што многу детали и поопстојни анализи можат да се видат во неколкуте наши досега публикувани текстови за него.4
Своите први чекори во литературата ќе ги направи уште како ученик во родното Банско. Таа активност добива полна афирмација и подршка во годините минати во Солунската гимназија и имал само дваесет и една година, кога низ страниците на повеќе весници и списанија ги објавил првите трудови и првите книги. Во таа 1896 година, на одминувањето на деветнаесетиот век, ќе се појават првата книга поезија, поемата „Стойна пострумка“ и драмата „Новото учене“, и текстовите од областа на историјата, литературата и филологијата. Својата прва поетска книга5, ќе ја објави под псевдонимот Д. Конаревски, засега единствено познат псевдоним под кој се јавувал. На последната, 49-та страница, авторот ќе ги остави податоците „Б.(анско) 1891 г. Ноемвр (и) 17-ий“, кои укажуваат дека поемата е пишувана во родното место и до тој датум е завршена. Податоците упатуваат и на времето кога започнал со литературна работа, а тоа ќе рече дека имал само седумнаесет години кога ја завршил творбата и дека на нејзино објавување чекал пет години. Дадено е објаснувањето оти луѓето што ги населуваат горно-џумајските и мелничките села, во целиот Разлог се познати под името „Поструми“ или „Пострумци“, име што можеби го добиле и по реката Струма. Во Народната библиотека „Кирил и Методиј“ во Софија, постојат примероци од третото и четвртото издание на книшката, а второто не го поседува. Во 1909 година, излегува „III поправ.(ено) изд.(ание)“ на поемата.6 На третата страница стои постветата дека својот скромен труд авторот му го посветува на својот незаборавен учител во Солунската гимназија и бележит поет Константин Величков. Човекот за кој запишавме оти во него ќе ја всади љубовта кон книгата, читањето и пишувањето. Како мото во книшката, на стр. 5, поместени се три катрени. На последната, 47 стр. авторот ги остава податоците „Банско, 1891 г. ноемврий“. Печатните грешки се регистрирани на 48 страница. На задната корица од книгата ја добиваме информацијата дека од истиот автор се продаваат книгите: „Тенка и Китан“ (идилия), цена 30 ст.(отинки), „Новъ даскалъ“ (комедия), цена 30 ст., и „Хайдушка поляна“, цена 1 лев. Овие информации помагаат точно да се утврдат годините кога се печатени книшките, од причина што најчесто во нив таквите податоци се испуштени.
Често авторот практикува на страниците од своите книшки да информира кој и каде пишувал, ги разгледувал и рецензирал неговите трудови. Така за второто издание на поемата (стр. 7) ги добиваме податоците само за имињата на авторите што пишувале за него: Константин Величков, неговиот учител кој ќе ги шири и популаризира, ќе ги препорачува за нив да се пишува, живо ќе се интересира за судбината на книшките на својот ученик, и Никола Атанасов. Четвртото преработено издание на поемата ќе се појави цели петнаесет години по третото издание, во 1924 година.7 И ова издание ја носи посветата на учителот, стр. 3. Следува уточнета информација, стр. 6, кој автор и каде пишувал за првото издание: „1. Отъ професоръ Д-ръ Б. Цоневъ въ сп. „Български прегледъ“, год. IV, кн. IX, 2. Отъ Любомиръ Бобевски въ в. „Юнакъ“, год. II, бр. 39 и 40,3. Отъ К. Величковъ въ литер. сп. „Летописи“, год. I, бр. 5“ и за второто преработено издание: „Отъ К. Величковъ въ лит. сп. „Летописи“, год. V, кн. 7, Отъ Никола Атанасовъ въ сп. „Българска сбирка“, год. XIV, кн. IV, стр. 232“. А за третото преработено издание одгласи нема, додава. На стр. 5 се поместени три катрени од поемата, стр. 7, има дванаесет стихови од народната песна за девојката Вида, на која владиката и искажува љубов, ветувајќи оти ако се заљуби во него, ќе ѝ искова златни гривни, а таа му одговара оти е грешна душа и не му прилега така да зборува. Поемата е поместена од 7 до 54 страница. На стр. 7 е „важна печатна грешка“, а на заднината на корицата авторот соопштува оти наскоро од него ќе бидат објавени следните книги: „Тенка и Китан“ (идилия), III преработено издание, 2. „Хайдушка полјна“ (драма). 3. „Новъ даскалъ“ (идилична комедия), III преработено издание, 4. „Викове въ змийска нощъ“, (феерична критика), II преработено издание, отъ Д. Г. Молеровъ и Асен Младеновъ“. Инсистираме во користењето на овие податоци од причини што не се зачувани сите негови книшки и сите изданија, мислиме на нашите истражувања во Народната библиотека во Софија, Народната и универитетска библиотека „Климент Охридски“ и библиотеката на Институтот за национална историја во Скопје. Тие се добра основа за идни истражувања, заради утврдување на годините на изданијата, и потврда на нивната популарност со повеќе преиздавања, иако самиот автор како што му пишува на својот најсакан ученик и добар другар и соработник Никола Вапцаров, книгата мошне тешко може да се пласира. Дадена е и адресата „Авторътъ въ гр. Банско (Разлога)“, што ќе рече оти во тој период таму живее и создава.
Поемата „Стойна пострумка“ ќе стане мошне популарна книшка, ќе доживее како што веќе видовме, четири изданија, и за неа ќе се јават бројни рецензии, осврти и прикази. Еден од нејзините први рецензенти е Бојан Цонев. Тој најнапред информира дека книгата му ја испратил еден негов пријател од Солун, со молба да пишува за неа и да ја вреднува. Со сигурност можеме да речеме оти тоа е неговиот учител Константин Величков, кому му ја посветил и кој ги информира дека таа се читала и слушала со солзи на очи по Македонија. Сега тие, во примеров точно, ја определуваат националната посебност и припадност на авторот и на тематиката во неа. А во тоа се уверил и самиот рецензент. По нејзиното прочитување, истакнува оти таа претставува народна книшка, сосем точна и трајна оценка, со содржина што е преземена од ропскиот и тежок живот на народот под Турците. А напишана е, како што истакнува, со прости и глатки народни стихови. „Како што се гледа, сижето на поемата е замислено многу убаво, па иако не е реализирано баш најдобро, причината е дека тоа навистина е прв младешки опит. Но за пофалба на авторот ќе кажам дека тој многу убаво го познава народниот јазик, народната поетика; а тоа ќе му помогне уште однапред да ни вети поуспешни поетски трудови“, заклучува авторот, стр. 120-121.8
За ова издание со мошне ласкави оценки ќе се одгласи и Љубомир Бобевски.9 На почетокот од својот разглед, забележува дека авторот на книгата е студент по филологија. Истакнува оти тој со умешност и дарба се зафатил да го слика минатото. Таа не е плод на фантазија, туку е отргната од самиот живот. Преку својот херој, авторот всушност ги гради сопствените погледи и идеи, и смета оти хероињата му е идеализирана, благородна и достоинствена, таа е чедо на бреговите на кристалната и чиста како солза река Струма. Ја компарира со убавината и пораките од Махабхарата, Прометеј и Аполон, Орфеј. Во таков стил и заклучува, дека: „Тој интелегентен и чувствителен момчак нѝ ветува повеќе од тоа што можеме да очекуваме; но да не се прелажам во претпоставките - дај Боже! Без да се распостилам на подолго и нашироко, ќе кажам оти темата и е земена од бугарскиот живот, стилот и е лесен, а зборот чисто старонароден; со еден збор, заслужува од секого да биде прочитана“, стр. 7-8. Една година потоа, со 1900, со осврт ќе се јави и Константин Величков.10 И тој отпрвин дава неколку податоци за авторот и неговото дело. Тоа е датирано со 1891 година и е печатено уште во 1896 година, „и колку што знам јас, тоа е првиот труд на авторот со кој се јавува на литературното поле.“ За него претставувало чест и задоволство што тој му ја испратил својата книга, и кажувајќи „неколку зборови за неа“, сака тоа да биде и благодарност кон него. А авторот тоа и го заслужува, оценува, зашто книшката претставува оформено дело, има високи уметнички квалитети и авторот пројавува несомнена поетска дарба. „И најстрогиот критичар не би ги одрекол тие квалитети во поемата на Конаревски“. Задржувајќи се на мотивот, точно и децидно констатира оти таа е напишана по мотиви од народната поезија. Авторот живо ги почувствувал тажните собитија за кои пее. Од забелешките нагласува оти се пројавени неискуство и наивност, расказот имал многу монолози, многупати излегуваат од устата на самиот автор, а не од јунаците. Но, и со нив, смета дека книгата се чита со леснотија и со вистински интерес. Го истакнува како еден млад талент што се потврдува во „развитокот на расказот“, но исто така и во користењето на богатствата и убавините на јазикот, користејќи го притоа народниот стих.
Според пишувањето на Константин Величков, кој поемата точно ја определува како „Расказъ изъ живота на македонските българи“, можеме да забележиме оти нејзиното второ издание е во 1900 година. На почетокот од својата рецензија за него истакнува оти по четири години од првото издание, што го нема кај себе за да може да го спореди со новото и преработено издание, со задоволство и радост читал една убава поема. Сеќавајќи се на нејзиното прво појавување, рецензентот го истакнува впечатокот оти таа сега му оставила впечаток на „нешто посовршено“. Доживеал ретко задоволство, како што може да му се случи читајќи поезија. Тоа задоволство секако го доживеале и читателите, смета, та ете се јавува сега и второто издание. Неколку редови како кратка содржина на поемата, на која поопширно се задржува и Величков. Стојна е девојка од колибите на Кресна, крај Струма, во полите на Пирин, ги расне сама мајка им, со помалите, сестра Милица и братчето Стоица. Нејзината умност, работливост и вредност биле за приказ. Немала уште шеснаесет години, а од сите страни доаѓале стројници. Но, таа своето срце му го подарила на младиот Стојан. Насон и се претскажува лошата судбина и така се случува. Еден ден, пасејќи ги овците, ја грабаат двајца платеници на грчкиот мелнички владика. Но, секој од нив сакал да ја има за себе. Едниот е убиен, а вечерта ги стигнува Стојан, ја граби својата девојка и бегаат. На пат ги пресретнуваат Помаци, го убиваат и неа ја носат во едно село да ја потурчат. Од тага, пролетта умираат мајка ѝ и сестра ѝ. Стоица, без никого никаде, скита сам по светот. Една ноќ исполнета со невреме Стојна бега и се среќава со братот. Тој ѝ ги кажува сите работи. Стигнува во родното село и, плачејќи на двата гроба, и истекуваат очите. Рецензентот смета оти е најдена мошне „трогателна тема“, стиховите се струни од една мила и неприсилна поезија што се налева како планински извор од кој блика чиста и солзлива вода, а таа си пробива пат меѓу карпи и шуми и ги пее балканските таги и несреќи. „Не попусто младиот поет е планинско чедо“, вели. Му посакува и натаму да се инспирира од поезијата на родните балкани и да даде такви трогателни теми и други поеми, и да ги надмине нив. И препорачува да се најде композитор што во неа ќе го вгради својот талент и ќе создаде дело во мелодија со народни мотиви.11
Со високи оценки за поемата на Молеров, ќе се огласи и Никола Атанасов.12 Бележејќи го периодот од десет години од појавата на „Стойна пострумка“, со горчина забележува оти критичарите сториле грев кога го одминале ова дело без да му посветат неколку редови. А тоа го заслужува, многу повеќе отколку многумина автори кои редовно се јавуваат по страниците на списанијата. Со двете поеми, мисли притоа уште на „Тенка и Китан“ (б.м.), не може секако да му се определи точно местото во литературата, но со оценка ќе му се определи местото на поетот со тоа што го напишал, а како уметник - ќе го посведочат неговите способности. И потцртува дека „Поемите му се од народниот живот. Не само тоа - тие и по дух и по форма и по концепција се чисто народни. Како таков поет тој го одбрал најблагодарното поле за работа, но затоа пак толкупати е потешка и неговата задача. Тој е чедо на народната стихија, но како поет ја зачувал својата индивидуалност.“ Следува анализа на постапките меѓу народната и уметничката поезија, низ примери од двете поеми. За овие две поеми на Молеров, простор во својата книга „Българската тажна поезия“ ќе одвои и Г. Т. Славомирски.13 За „Стойна пострумка“ бележи оти е тоа првото убаво дело на авторот што се чита со задоволство, предизвикува жалост и тага од „судбината на тоа чедо на поробена Македонија“. И одново децидно повторува: „Во Македонија не се знае дали ако се раздени и ќе се стемни“. Според него, тоа е поезија на неизвесноста, го трогнува човекот, го отстранува за миг од себељубивата борба и му шепоти безброј таинствени и возвишени мисли, стр. 179.
Втората творечка објава на Димитар Молеров му припаѓа на книжевниот жанр како и првата негова книга, на поемата. И не само тоа, туку и по темата и по мотивите таа е блиска до „Стойна пострумка“. Поемата „Тенка и Китан“ доживеале три изданија, од кои третото е отпечатено во 1907 година.14 До податоци кога се излезени првото и второто издание, не дојдовме. Но, според годината на третото - „преработено издание“, тоа секако морало да биде непосредно по излегувањето на првата книшка. Од внатрешнината на насловната страница, авторот информира оти за поемата пишувале Никола Атанасов и Г. Т. Славомирски, извори што веќе ги користевме при разгледувањето на „Стойна пострумка“, и каде што се пишува за двете поеми. На заднината на корицата со пагинација се дадени книги од авторот, при што ги одвојуваме само насловите со повеќе изданија: 1. „Змейкова невеста“ (оперна идилия въ 3 действия), второ преработено издание, 3. „Юда Искариотски“ (драма въ 2 действия), второ преработено издание, 4. „Стойна пострумка“ (идилия), четвърто преработено издание, 6. „Новъ даскалъ“ (идилична комедия въ 1 действие), трето преработено издание, 8. „Викове въ змийска нощъ“ (феерична комедия въ 3 действия), второ преработено издание, 9. „Тенка и Китан“ (идилия), трето преработено издание“. Под десеттата пагинација стои податокот за „Сборникъ отъ народни умотворения, обичаи, обреди, игри, думи, географски имена, исторически, езикови и други фолклорни материяли отъ братя Димитаръ и Костадинъ Молерови“. Станува збор за нивното капитално дело објавено многу подоцна, во 1954 година, но овој податок дава до знаење оти во тој период тоа е веќе завршено и подготвено за објавување. И во оваа поема е опеана љубовта меѓу двајца млади чиј фон е суровата и груба реалност на отоманското ропство. Тоа е причина за нивната смрт, но, во ботевски дух, поетот пее за нивната бесмртност и вечност по физичкото исчезнување. Испеана е во духот на народната балада, со идеи и мотиви од народната поезија. Само една илустрација, притоа, натпејувањето меѓу девојка и момче, користено и во двете поеми. Г. Т. Славомирски, во својата книга, ќе запише дека „Втората негова убава творба „Тенка и Китан“ е балада не за слободни и лакоми селани, туку за поробените, тажните, кои, и покрај сѝ, страдајќи под неподнослив јарем, имаат срце што умее да љуби, но и да умре за првата љубов.15
Својата поетска дарба Димитар Г. Молеров ќе ја посведочи и во стихозбирката „Жална ми, бабо, послушай!“ 16 На 47 страници се објавени вкупно 27 поетски творби, пагинирани со римски броеви. Еве го нивниот редослед: „Мъртвата сватба“, „Млъкни ти, славей гласовити“, „Дърводелче“, „Жална ми бабо, послушай!“, „Умирающа Македония“, „Гоце Делчевъ“, „Димана - мрена риба“ (балада), „Човешката жестокостъ“, „Богъ“, „Хайде, излезъ, стара ле бабо!“, „Стойна пострумка“, „Онемела, тъжна кукавицо!“, „Мечта“, „Майчинъ гробъ“, „Оназъ нощъ, когато обѝ димъ гореше“, „Ти ще ли, мило, омръзнешъ“, „Свети Иванъ Рилски“, „Не прашай, мамо, за шиле“, „Въ робската земя“, „Чини добро, Гюрге ле“, „Гиди младостъ, леле, гиди хубостъ“, „Пирински кървави роби“, Като си немамъ чедо отъ сърце“, „Хилми паша“, „Хайдушка песенъ“, Изъ „Фауст“, (препев). Две од објавените песни се на „Кочо Г. Молеров“, и тоа насловната „Жална ми бабо, послушай“ и „Хайде, излезъ, стара ле бабо!“ Тие потврдуваат дека и младиот брат на Молерови пишувал стихови и засега тоа се единствените негови стихотворби што нам ни се познати. Во примерокот што го поседува Народната и универзитетска библиотека „Климент Охридски“ во Скопје, со мастило на внатрешната насловна страница, стои своерачната посвета: „За Македонскиот научен институт /од авторот/ Д. Молеров“. Од левата страна се датирани денот и месецот „31.09“, но годината е испуштена. Истото издание во Народната библиотека „Кирил и Методиј“ во Софија, ја има посветата: „Даръ на Софийск.(ата) Нар.(одна) Библиотека /отъ авт.(ора)/ Д. Молеров“ и од левата страна точно стои оти таа е подарена во Разлог на 24 февруари 1927 година. Поетската инспирација и во оваа стихозбирка е напоена од секојдневието на народот, од неговите маки, страдања и трагедии под турското ропство, ги опејува храбрите македонски борци, како песната за Гоце Делчев, славните времиња на комитите и ајдуците, борбите за национални и социјални слободи, за посреќната и посветла иднина со векови поробениот народ. Високо издигнатата национална свест, поетот најуверливо ја изразува во стихотворбата „Умирающа Македония“. На страниците и од оваа книшка поместува уште една балада „Димана - мрена риба“, негова најомилена поетска форма на изразување. Поместениот, пак, препев на „Фауст“, мал фрагмент, ја надополнува творечката активност на браќата и со нивна преведувачка дејност. Може да биде само наша претпоставка дека тоа е дело на помладиот брат Костадин Молеров, имајќи го предвид патот на неговото образование.
Во 1896 година, Димитар Г. Молеров ќе се јави и со статии од областа на историјата, литературата, филологијата. Ќе забележиме само дел од нив како дополнување на поцелосното претставување на профилот на овој бележит деец, а кои заслужуваат и бараат посебен и нов простор. Во истиот број на цариградски „Новини“, во кој ја објавува драмата „Новото учене“, ќе го објави и текстот „Сведения за живота на Неофитъ Рилский“.17 Во него дава бројни драгоцени податоци за животот и дејноста на Рилски, коригирајќи притоа повеќе факти со нови вистини и точно укажувајќи на тие извори. Настанатите грешки при печатењето ќе бидат повод да се јави со писмо до уредникот и да информира оти во Банско се предвидува најсвечено да се одбележи јубилејот на Рилски и неговото име да го добие Банското училиште. Дописката на Молеров е датирана со 10 мај 1896 година. Таа ја потврдува неговата педантност и прецизност кога научната мисла, а со тоа и вистината, се ставаат на хартија и се даваат на јавен увид.18 Интересот кон личноста и делото на неговиот сограѓанин не е случајна. Димитар Томе Молеров со отец Неофит Рилски биле врсници и неразделни другари, тогаш - Никола п. Петров Бенин. Дедо Тома со синот Димитар патуваат во Рилскиот манастир со задача во него да ги живописуваат иконите, и со нив патува Никола Бенин. Но тој не бил надарен за оваа професија и станал монах, од каде што и ја започнал својата позната кариера за која се подготвувал уште во родното Банско. Другарувањето и соработката продолжуваат и во годините потоа.19
Како што веќе забележавме Димитар уште како ученик во Солунската гимназија, пишувал стихотворби и статии од проблематиката на литературниот јазик, кои наишле на интерес и убав прием кај читателите, објавувани на страниците на весникот „Новини“. Во текот на три години, 1894-1896, ќе објави повеќе статии, а најценета е „Вторичното ударение в разложкия говор“, напишана со мајсторство и со прецизност на специјалист-филолог“.20 Како еден од најзначајните мигови од ученичкиот период, Димитар ги истакнува другарувањето и соработката со својот учител Константин Величков, кој го упатува во книжевната работа и собирањето народно творештво. За неговите, пак, стихотворби забележува оти ги пишува во духот на народната поезија. Во истиот тој весник ќе објави еден интересен филолошки труд „Неколко думи за разложкото наречие“.21 Тој негов текст ќе биде повод редакцијата да ги замоли и „другите благоразумни луѓе од Банско“, како Димитар Молеров, да ги собираат сите ракописи и книги што се наоѓаат кај роднините на покојниот Неофит и да ги испраќаат до Егзархијата. Во односниот текст авторот нагласува дека и во друга прилика на страниците од овој весник пишувал за јазична тема, (бр. 62, 1894), и да потцртаме оти грижата за јазикот е нешто што тој посебно го почитува и цени. Десетина страници голем формат, претставуваат негов „Приносъ къмъ книжовния ни речникъ“.22 Објаснувајќи ја потребата да ја напише статијата, истакнува оти во книжевниот јазик, таков каков што е денес уште не се востановени ни правописот, ни акцентирањето на зборовите, ни речникот. За тоа ќе е потребно време. Се залага за осовременување на јазикот и правописот. Текстот, всушност, е речничен прилог од 76 зборови, и, завршувајќи, спомнува оти „останатото множество зборови, што сум ги собрал, ќе го чекаат својот ред за другпат“ , (стр. 35).
Студирајќи словенска филологија на Универзитетот во Софија, Димитар Молеров ќе се вброи меѓу најдобрите и најпознати студенти. Тој е веќе автор на повеќе книги стихови, поеми и драми, и исто така на ред мошне забележани студии од областа на филологијата. Автор чии книги речиси редовно биле проследувани со интерес и бројни пофални рецензии. Од тоа време неколку податоци за него ќе остави професор Љубомир Милетиќ. Во опстојниот извештај за „Дейностъта на семинара по славянска филология отъ основанието му до сега (1896-1905)“23, соопштува оти на седницата од 20 октомври 1901 година, за библиотекар на семинарот бил избран студентот Димитар Молеров (стр.X). За друг настан една година подоцна, на седницата од 19 октомври 1902 година, забележува дека студентот Молеров ја читал својата работа, најверојатно станува збор за семинарски труд, за „Членната форма въ разложкия говоръ“, (стр. XII). Како студент ќе ја објави и високо оценетата студија „Вторично ударение вя разложкия говоръ“, задржувајќи се на најважниот елемент од јазикот, неговиот акцент, без кој тој не може да постои. Во горниот лев агол од сепаратот, авторот ја запишал посветава: „За Софиская Народна библиотека / от автора“, и со истото црно мастило под насловот од статијата ја бележи и точната информација дека е тоа сепарат објавен во „Известия на славяанския семинаръ при Софийския универзитет“ /за 1904/5 уч.(ебна) год.(ина)“. Статијата во Известија, стр. 173-182, покрај уводот, стр. 173-175, содржи две поглавја: I. Обикновено ударение, стр. 175-178, II. Вторично ударение, стр. 178-182. Неколку кратки информации од овој труд, сметаме, фрлаат светлина врз личноста и делото на авторот и даваат податоци од поширок интерес. Меѓу другите трудови што ги користи за анализа е и „За ударението върху думите въ ресенский говоръ отъ западномакедонското наречие“ од знаменитиот Македонец Трајко Китанчев, објавен во „Периодическо списание“, кн. XLI-XLII. Во уводот, давајќи податоци за Разлошката Котлина, опишува оти таа се наоѓа меѓу планините Пирин, Рила и Родопита, со богати борови шуми. Разлог се состоел од тринаесет големи села. „Најголемо село е Банско, моето родно село, кое е поубаво од многу градови“. Користејќи ја статистиката на В. К’нчов, истакнува оти тоа броело 965 куќи со 1.200 луѓе. „Во Разлошко се зборува еден убав бугарски говор, кој ќе го наречам разлошки“. Дава забелешка оти народните умотворби од неговиот роден крај малку се обнародени и познати, и оти еден критички преглед по тоа прашање ќе направи по друг повод. Интересни се авторовите ракописни интервенции врз печатните грешки, стр. 176, 177, 180, 181, итн. Откако ќе ги заврши студиите, целиот свој живот и сета своја енергија ќе ги посвети на воспитување и образование на младите генерации, собирање на фолклорното богатство што со векови го создавал народниот гениј, пишувајќи стихови, драми, текстови од областа на историјата, литературата и филологијата. Најголемиот дел од долгиот и плодносен живот ќе го мине во родното Банско.
Како учител бил многу познат, почитуван и ценет. Подеднакво го сакале учениците, родителите и граѓаните. Умеел да биде со секого, насекаде да посоветува и помогне, да укаже и насочи. Професијата ја сакал и ја извршувал најодговорно, во неа се вградуваат несебично и целосно. Всадената љубов кон народната литература во него од страна на баба му и мајка му, тој ја пренел и на своите ученици. Редовно им давал задача да запишуваат и потоа на часовите да ги презентираат фолклорните материјали од родниот крај, развивајќи долги и интересни дискусии за местото и значењето на народната литература во животот на човекот. Граѓаните со интерес ги следеле творечките објави на својот учител, ги читале неговите книшки; тој, пак, имал талент и за музика, така што многу свои стихотворби компонирал, а потоа тие се пееле и ширеле меѓу народот.24 Пишувајќи за бележитата дејност на браќата Молерови во собирањето и презентирањето на фолклорот, Костадин Динчев информира оти тие по убиството на Гоце Делчев напишале зборови и компонирале музика за песна што народот ја прифатил и се пренесувала како народна песна од колено на колено.25 Песната на одреден начин е израз на нивната почит и љубов кон Делчев, чиј соборец и близок соработник бил Костадин, и тој кога доаѓал во Банско секогаш прашувал дали таму е неговиот близок човек и оти би сакал да престојува и домува само во неговата куќа.25 Тие стануваат симбол на традицијата да се запишуваат и популаризираат народните песни од Банско, продолжение на ширењето на вистината и убавината на народниот дух27, имиња без кои Банско како книжевен центар не може да се разгледува, толкува и вреднува.28 Дејност и резултати што се неодминливи во процесите на фолклористиката.29 Но, за Банско браќата Молерови ги врзува и една друга десетлетна врска, пред сѝ меѓу учителот Димитар и ученикот Никола Вапцаров. Тој од својот учител ја наследува љубовта кон книгата и пишувањето, од него ги добива првите творечки искуства, добива љубов и совети, но учи и уште повеќе го вовлекува во тајните и магиите „како да се огледува во народното слаткозборје“ и во народното творештво.30 Тој податок го потврдува и Митка Черганова. „Димитар и Костадин Молерови не се само сограѓани, ами тие се и учители на Вапцаров во Разлошката реална гимназија.“ 31
Од животните и творечки врвици на Никола Вапцаров одвојуваме неколку мигови од долгите години пријателство, другарување и соработка, заемна почит и љубов. Од неговата хронологија проследуваме дека во 1922 година, во Банско, тој е ученик во трети прогимназијален клас, а негов директор е Костадин Молеров.32 На 15 септември истата година, се запишува во четврти клас на народното реално училиште во Банско. Меѓу учителите е и Димитар Молеров, кој му предавал бугарски јазик.33 Тој одново ќе му го предава истиот предмет и во петиот гимназијален клас во Мехомиската (Разлошка) мешовита неполна гимназија, во учебната 1924/25 година. Учителот ќе го посетува и во домот на Атанас Хаџиски, каде што Вапцаров живее заедно со своите соученици од Банско, Михаил Хаџирадонов и Лазар Икономов. Учителот ќе запише еден убав миг на другарување: „Еден зимски ден времето беше многу студено (јануари, 1925 година, б.м.). Јас му кажав оти нема да си одам во Банско. А тој ми одговори на бански дијалект: „Ако ке и камене да капаа от небето, јас пак ќе одам“.34 На 15 септември е ученик во шести клас, а бугарски јазик и литература и филозофија му предава Молеров. Тој ќе запише: „Во учебната 1925-1926 г. Вапцаров Никола беше ученик во шести клас на истата гимназија (Разлошката, б.м.). Му предавав бугарски јазик и литература - старограчка, римска и старобугарска. Исто така, предавав и психологија... Вапцаров Никола не ми беше само ученик, туку и другар. Тој често доаѓаше кај мене во станот да му ги објаснувам ритмичките стапки, да му ги коригирам стихотворбите што ги пишуваше. Му читав и народни песни, кои тогаш ги собирав.“35 Иван Копанаров, во своите сеќавања, информира за тоа време како учителот на почетокот од часот барал од своите ученици да му соопштуваат народни зборови, изрази и поговорки. Вапцаров му поднесувал цели такви страници и со нив поминувала половината од часот.36
Во хронологијата на животот и делото на Вапцаров стои: „Вапцаров дава идеја да се формира преродбенско друштво и е избран за негов претседател. По негова иницијатива се играат пиесите: „Първият спиртовар“ од Л. Толстој, „Ајдучка полјана“ и „Новиот даскал“ од Д. Молеров. Настанот е датиран со месец јуни на 1925 година. И потоа, во наредната 1926 година тој е ученик во шести клас. „Раководи со поставувањето на вториот чин на пиесите „Ајдучка полјана“ и „Јуда Искариотски“ од учителот Д. Г. Молеров. Во првата Вапцаров ја игра улогата на Кочо Левенов, а во втората - на војникот Станчо. Пиесите се играни во салонот на библиотеката во Разлог“.37 За тие времиња и настани сведочи и самиот Молеров, „бивш учител, сега пензионер, живее во Софија, 22 март 1950“, (кога составувачите на книгата разговараат со него, б.м.). „На една литературно-музичка вечеринка, по иницијатива на Вапцаров, учениците во салонот на читалната го изведоа вториот чин од мојата пиеса „Ајдучка полјана“. Кољо со најголемо воодушевување ја играше улогата на Кочо Левенов. Во друга моја пиеса „Јуда Искариотски“ тој ја играше улогата на војникот Станчо. И во двете улоги се пројави како добар артист“.38 Тој бил и одличен ученик. Неговиот учител соопштува оти оценките по литература му биле 5, 5, 5, 1, 5, 5, 4 плус, (единицата му била јавно дадена за поткажување), а по психологија 5, 5, 5, 4, 5. Вапцаров исто така многу сакал и да рецитира. Во Софија, во салонот на учителската каса на една разлошка вечеринка, ја рецитирал песната „Жална ми бабо, послушај“ од Кочо Молеров.39
Класен раководител на Вапцаров во V и VI клас, му бил Вјачеспав Н. Шадурски. Во разговорот со него, запишан во Разлог, на 1 октомври 1948 година, соопштува оти тој бил покренувач и активен учесник на театарските претстави и во тој однос пројавил невидена енергија. Рецитирал и ги играл главните улоги во „Со сила оженет“ од Молиер, во „Ајдучка полјана“ и „Јуда Искариотски“ од Д. Г. Молеров.40 Неговиот соученик од тие класови Милош Гр. Чобанов, истакнува оти: „Голема слабост имаше кон артистичкото искуство и играше како велелепен артист во „Со сила оженет“ од Молиер и во една просветителска пиеса. Се пројави и како режисер на ученичката група“.41 Нивниот соученик Иван Н. Копанаров, додава уште: „Вапцаров добро рецитираше. Тој беше и голем актер“.42 Колку добро го познавал драмското творештво на својот учител и другар, потврдуваат и податоците оти стиховите за врвот на планината Брмука што ги користи Вапцаров, всушност, по кажувањата на Молеров тоа се стихови од неговата заедничка сказочна критика во три чина „Викотници во змиска ноќ“ со Асен Младенов.43
Таа соработка и другарување и подоцна кога Вапцаров во Варна учи во Морското машинско училиште. При крајот на февруари 1927 година, добива писмо од својот сакан учител. Обраќајки му се со „Драги Вапцаров“, го известува оти поодамна од својот брат ги добил парите што ги испратил тој за купените книшки од драмата на Молеров „Хајдушка полјана“. И се извинува што толку доцна му ја изразува својата благодарност за тоа. Го поставува прашањето: „Видовте ли колку тешко кај нас се трошат книгите? А Вие лани рековте, оти ќе може да пласирате најмалку 300 прим.(ероци). Јас уште тогаш Ви реков, оти тоа е невозможно. Сега Ви испраќам 15 прим.(ероци) од мојата нова книшка „Жална ми бабо, послушай!“, со молба пак да ги растурите меѓу Вашите другари. Таа е полесна за пласирање, зашто цената и е ниска - 5 лв. Со истиот процент ќе биде за Вас. Тука училиштето беше затворено поради болести. Исто и во Банско. Сега пак во Неврокоп го затвориле. Лазарчето било полно. Во Банско сите се здрави и добри. /Со срдеч.(ни) поздрави: Д. Г. Молеров.“44 Таа соработка и почит, со љубов ја изразува и Вапцаров на посветата од своите „Моторни песни“: „На мојот љубим учител, кој ми вдахна љубов кон поезијата“.45
Капиталното дело „Сборник за народни умотворения и народопис, кн. XLVIII, братя Димитаър и Костадин Г. Молерови, Народописни материали от Разложко, София, изд. Българската академия на науките, 1954“, е нивно заедничко дело. Тоа како да ги заокружува и на своевиден начин им дава траен блесок на животните и творечки врвици на браќата од Банско. На 580 страници, голем формат, застапени се 487 песни, 85 приказни, 459 пословици и поговорки, 125 гатанки и др. Запишани се точно со јазикот на народот во Банско. И треба да се потцрта дека нивното значење и големина не се состојат само во собирачката дејност, ами и во вештото обработување, класификација и компарирање на материјалот. Тоа ќе рече оти тие не се само страсни и обични собирачи, туку и добри познавачи и толкувачи на народното творештво. Во уводот, ќе информираат оти „Уште од 1892 година е почнато собирањето на односниве материјали од нашата народна словесност, со цел да се подготви еден фолклорен зборник, интересен за филозофи, етнографи, историчари, литерати, поети, уметници и композитори“ (стр. 3-4). Природната дарба, свеста и совеста, посветувајќи му се на народното дело, творечкиот порив и талент, најубаво ги потврдуваат фактите дека кога го започнале ова свое дело Димитар имал само 18 години, а Костадин 16 години. Домашното огниште, почитта и љубовта, традицијата во лозата на Молерови, ќе бидат најголемиот и непресушен извор. Во уводот, исто така, ќе забележат: „Баба Парашкева К. Сирлиштова беше неголема жена, со поетично чувство, неисцрпен извор на песни, приказни, легенди, поговорки, гатанки и др. Песните, приказните, поговорките, гатанките и сите други материјали главно се собирани во Банско, но тие се општи за Разлошката Котлина, каде што Банско било културен и во секој друг однос водач на сите села во Разлог“. Во текот на шест децении, собирани се и се издадени материјали што можат да бидат чест и достоинство за секоја национална литература и култура.
Во оваа прилика останува да ги проследиме хронолошки материјалите во зборникот. По уводот следуваат: „2. Банско, с. 5-8; 3. Бележки за разложкия говор, с. 9-16; 4. Исторически бележки, с. 17-29“, и по нив започнуваат фолклорните материјали“, 5. Народни песни, с. 35-258“. Даден е список на 23 лица од кои се запишани песните и приказните, собрани во периодот од 1898 до 1932 година. Циклусите се поделени и означени со арапски броеви. „I. Митически и легендарни песни, с. 37-45, или вкупно 17 песни, бр. 1-17, со кои ќе ги означуваме и другите творби; II. Юнашки песни, с. 46-56, бр. 18-31; III. Харамийски песни, с. 57-69, бр. 32-58; IV. Исторически песни, с. 70-90, бр. 59-93; В. Трудово-професионални песни, с. 91-98, бр. 94-98; VI. Любовни песни, с. 99-170, бр. 113-298; VII. Семейни песни, с. 171-228, бр. 299-410, и под VIII. Разни песни, с. 229-258, бр. 411-487“. По нив следуваат: „6. Народни приказни, с. 259“, поделени во три групи: „I. Битови приказки, с. 262-303, бр. 1-39; II. Приказки за животни, с. 304-311, бр. 40-45“ и најмногубројните „III. Вълшебни приказки, с. 312-359, бр. 46-85“. На стр. 360, под бр. 7, објавена е една легенда, под 8. пословици и поговорки, с. 361-396, со 459 пословици и поговорки, 9, скоропоговорки, с. 370, шест творби, 10, гатанки, с. 371-373, бр. 125, 11. сравнения, с. 374, бр. 32, 12. особени наречения, с. 375-376, бр. 70“, и потоа доаѓа делот со етнолошки материјали. Редоследно: „13. Родилни обичаи, с. 377-379, повËйница, първо къпане на новородено, погача, престъпулъкя, лачка; 14. Сватъбени обичаи, с. 380-387, главѝш, плетеници, „гощченѝ“, черква, плетеница; 15. Погребални обичаи, с. 388-389, прокобяване за смърт, помен, разбуд, деветѝна, „цаленѝца“, „жалѝне“, особени нрави при смърт; 16. Народен календар, с. 390-397, имената на месеците, заемниците, коледе, сúрва, полезѝн-ден, бáбин-ден, „трѝфон“, мстове, четѝридесе, „сѝрна запошка“, „Гаре“, Люлки, напевáне; обичаи на втория ден на Великден, обичаи на третия ден на Великден, обичаи на четвртия ден след Великден, Гергъовден („Гергѝвден“), „Напевáне на нишáнѝ“, „На планина“, „Корубáн“, „Мѝтровдѝн“; 17. Народна метеорология, с. 358-399, демонология; 18. Обичаи, вървания и магии, свързани със стопанския живот, с. 400-402, сѝара, „тлъка“; 19. Разни обичаи, вярвания, гадания и клетви, с. 403-405, обичаи при изпращане, вярвания в добри и лоши дни, хубави и лоши срещи, хубави и лоши имена, клетви; 20. Народна медицина, с. 406-408, врачуване, баяне, лекуване, магия,/ магии за любов, сваляне на месечината; 21. Къща и облекло, с. 409-410, кáшча (къща), женско облекло (руË); 22. Детски игри, с. 411-416, пиленце, гърненце, цвѝатице, криѝне, бѝшка, джѝлю, други детски игри, забавления с рими, снѝшча (сънища)“. На крај од зборникот дадени се под „23. Речник, с. 417-574 и 24. Съдържание, с. 575-580“.
Секако, дека се работи за животно дело на браќата Димитар и Костадин Г. Молерови. Дело што не може да биде заобиколено, подзаборавено, потценето. Напротив, македонската фолклористика постојано го има како значаен извор за компаративно и за целосно толкување и вреднување на македонското народно творештво создавано со векови, и исто толку со векови националната посебност на Македонија напаѓана и негирана, распарчувана и делена. Труд што во шест децении на упорна и истрајна работа, со чест и достоинство ги исполнува животите на браќата од срцето на Пиринска Македонија, Банско. Нивниот труд само уште повеќе добива во значење ако се истакне фактот дека од зборникот останале непубликувани уште 200 страници.
Во творечкиот опус на Димитар Г. Молеров, не само во квантитет, туку и по уметничкоестетските вредности, неговите драмски текстови-книги, го имаат првостепеното значење. И веднаш можеме да констатираме оти пред нас се автор и дело без кои во иднина не може да се разгледува, толкува и вреднува македонската драмска литература во веќе востановената вредносна плејада на Војдан Чернодрински, Никола Киров Мајски, Васил Иљоски, Ристо Крле и Антон Панов, зашто без Димитар Г. Молеров таа не е целовита. Неговите драми „Новиот даскал“, „Хајдушка полјана“, „Јуда Искариотски“, „Змеовата невеста“ и „Викотници во змиска ноќ“, претставува нејзина чест и достоинство. Пет на број колку што нас досега нѝ се познати, потврдуваат автор кој има свој творечки опус, потврдува сопствен ракопис кој умее да изненади и возбуди, да заинтригира и да поведе дијалог. Овој избор од драмите на Молеров би сакал да биде почеток и иницијатива на нови идни трагања и откривања во драмското дело на овој и роден и талентиран творец. Историската дистанца, прашината што времето честопати ја посипува и ги крие трагите од човекот и тоа што тој го создал, секогаш ја има шансата да изрече нови вистини. Од поодамна, со право Александар Алексиев ќе забележи оти „Секако не би требало да се заборави и творештвото на Димитар Г. Молеров кој е автор на десетина мошне популарни драмски текстови, најтесно сврзани со минатото и битот на Македонците во Пиринска Македонија“.46
Првиот драмски обид ќе го објави во 1896 година. Тоа е една кратка дијалошка форма под наслов „Новото учене“, објавена на страниците од цариградскиот весник „Новини“.47 Имал само 22 години, кога одеднаш и на голема врата влегол во литературата. А тоа е резултат на долгогодишна и упорна творечка работа, поткрепена со драгоцените податоци кои притоа ги дава самиот автор. Драмскиот дијалог го имал напишано и во 1892 година, него за првпат го читал на Денот на сесловенските просветители Свети Кирил и Методиј, на литературно читање во Банското третокласно училиште. Податокот ги открива можностите за претпоставка оти тој свој труд можеби го пишувал уште како ученик во Солунската гимназија. Потоа следат податоците дека во 1893 година, во истото училиште, одново настапил со истиот труд, а во следната 1894 година, е нејзиното трето јавно претставување, но сега тој е веќе изведен како театарска претстава. Драмата имала повеќе изведби, во село Белица, Разлошко, во Мелник, село Њаруда и други места, при што авторот ја пропуштил можноста да ги даде сите потребни и точни податоци. Не помалку богати и интересни се и податоците за изданијата на драмата како посебна книшка. Тие податоци ги остава одново самиот автор во нејзиното четврто издание од 1928 година. Откако го запишува податокот за нејзиното прво објавување на страниците од весникот „Новини“, год. VI, бр. 59, со истиот наслов, но сега преработена и во одделна книшка, ја издал Г. Палашев во град Вела Слатина. И во оваа прилика тој не ги остава точните податоци, така што не можеме да ги прецизираме годините на нејзините изданија, зашто второто и третото издание не ги поседува ни Народната библиотека „Кирил и Методиј“ во Софија. Уште попреработено е нејзиното трето издание како книшка, истакнува авторот, давајќи ги податоците оти таа сега излегува под наслов „Новъ даскалъ“ и била печатена во град Сливен. Со тој наслов е и нејзиното четврто издание во Софија, со авторовота забелешка оти таа претставува „коренито преработена“ верзија, (стр.4).48 Но, и тоа не го содржи податокот на годината на изданието, а според податоците на софиската библиотека тоа би требало да биде издание од 1928 година. Книшката има 48 страници. Над името на авторот, на внатрешната насловна страница, со црно мастило е неговата посвета „За Македонския наученъ институтъ / отъ автора Д. Молеровъ“. Подолу од посветата, од лева страна, таа е датирана со „31.07“ та, покрај денот и месецот одново не е запишана годината. На драмата, и за нејзиното разгледување го користиме четвртото издание од примерокот во библиотеката на Институтот за национална историја во Скопје.49 На заднината на корицата одново ја наоѓаме информацијата за издадени дела од истиот автор, податоци за новите изданија и нивната цена, а под нив и тоа дека книгата се наоѓа кај авторот во град Разлог, во книжарницата „Факел“ во Софија и во многу други софиски книжарници.
Ова богатство од податоци претставува соодветен одблесок на времето и условите во кои живее и создава Димитар Г. Молеров, директно е во врска со темата и содржината на драмскиот текст инспириран од реални настани и личности. Банскиот учител е дел од неговите животни и творечки врвици се во севкупноста на македонската историско-егзистенцијална вистина. Во својот монографски труд за „Учителското движење во Македонија (1893-1912)“, Манол Пандевски ги дава и овие податоци: „Две години подоцна, во есента на 1896 година, било организирано неделно училиште и во гр. Банско, денешна Пиринска Македонија, каде што Гоце Делчев престојувал само неколку месеци како учител, по кое преминал во илегалство. И за ова училиште е карактеристично дека учителите држеле предавања за животот и делото на познати национални револуционери од национално-ослободителните движења на други народи - Христо Ботев, Ѓузепе Гарибалди и др. Учителот -мештанин, Д. Молеров, ги составил дијалозите „Стариот даскал“ и „Новото учење“, (станува збор само за еден и ист драмски текст, б.м.), што ги изведувале на сцената ученици, под раководство на самиот автор. Претставите биле посетувани од граѓанството масовно, а училишната сала секогаш била преполнета. Учителите од Банско не го изоставиле и своето стручно изградување. Методско и педагошко оспособување им било потребно и на постарите учители, со недостатни школски кфалификации. „Во врска со школската подготовка на учителските кадри, вели Л. Томов, одржуваме огледни предавања, низ кои нагледно им се претставуваа на учителите новите наставни методи. Заедно со раководното тело на Организацијата, а со цел да им се даде војничка подготовка на младинците, организиравме вежби по гаѓање (без пукање - н.б) во училишниот салон.“ Неделни и вечерни училишта биле организирани и во други македонски градови, помалку и во селата. Низ нив младите учители добиле пошироки можности за воспоставување и одржување врски со младината, во чијашто свест се всадувал и развивал револуционерниот дух и подготовка за стапување во редовите на В.О. Ваквите училишта исполнувале повеќевидна улога и биле во исто време жаришта на прва писменост и образованост, како и на револуционерно будење. Овие училишта, станале за некое време, важен општествен фактор во македонските градови, што ги групирал напредните и помлади народни сили. Тие сили станале против црквено-школските општини, кои, бидејќи раководени од егзархиски чиновници и агенти, не можеле да станат духовни центри на прогресивното граѓанство“. 50
Идеите и темите за своите драмски текстови Молеров или ги земал најчесто од реалноста и историјата на македонскиот народ, или пак нив ги надградува врз богатите изворишта на народната литература. Иако авторот „Новъ даскалъ“ ја одредува како комедија, таа всушност претставува драма во еден чин, која обработува вистински настани и личности, блиски и познати на публиката и на читателите. Таа претставува своевидна поема за трагичните судбини на учителите кои во 1883 година, под изговор оти се опасни за државата и нејзиниот поредок, многу учители биле заточени во Мала Азија. Тоа е повод, авторот жестоко да го исмее конзервативниот однос на буржоаските средини спрема настаните во образованието.51 Севкупното драмско дело на Димитар Г. Молеров уверливо ги одразува континуитетот и традицијата на македонската драмска литература и театар, исто како и Џинот, во податокот што го дава Манол Пандевски за потребата да се пишуваат такви текстови и да се изведуваат со своите ученици за граѓанството. Првата негова драма покажува оти се работи не само за талентиран автор, туку и за образован творец кој ги познава теориите на драмата и е нејзин зналец. Драмата има 21 лице, развиена драматуршка концепција со прифатена класична структура на вовед, заплет, кулминација и разврска. Главни ликови се учителите Биљо Бистрин и неговиот соученик Миле Марудин, исто така учител во друго село, двајцата имаат по осумнаесет години, кои се предвесници и буроносци на новото време, млади луѓе за кои просветата и знаењето се единствените патишта кон посреќната и човечна иднина. Наспрема нив се противниците дедо Продан Предарски со синовите Витан, Бојан и Милен, ќерката Богдана и внукот Вртко, и Благо Мечкарски, противници на сѝ ново и напредно, кои во борбата со учителите и ја однесуваат победата. Тие им служат на туѓите интереси, застапници на пропагандите против сопствениот народ, продадени души, како што тоа и симболично го изразува името на дедо Продан, кој ништо друго и незнае освен да преде и сее трици со презимето Предарски, или пак грубоста и силата, неукоста и простотилакот на Мечкарски, иронизиран со името Благо. Авторовата тенденција е јасна, да се исмее и да се критикува старото и назадното, оттука секако својот текст и го карактеризира како комедија. А како жртви во тие понори на недоразбирање, незнаење и темница стануваат учениците Мицо Мацин, Лазе Божанин, Рачо Радушин, Минчо Барев.
Како што соопштува учителот Биљо Бистрин, и неговот име го симболизира светлото и убавото, новото и возвишеното, дејствието на драмата се случува во „Боров Дол“, (стр. 5). Сценскиот опис открива идилична слика прекршена низ прозорецот на учителската соба во селското училиште, на недогледни ливади од кои допира шумот на реката, блеењата и yвонците на стадата, слаткопојните песни на птиците, и чудесната борова шума. Таа иста шума која постојано се јавува во неговите стихови и драмски текстови, во записите за родно Банско, та тоа е податок кој ни дава за право да претпоставиме оти драмата е лоцирана во родниот град и оти „Боров Дол“ е само негов симбол. Двајцата млади учители разговараат за смислата на животот, при што Бистрин смета оти сѝ во него е случајно. Наспрема пасивниот и песимистички однос кон егзистенцијата на својот другар и соборец, Марудин зборува за потребата оти животот треба постојано да се освојува. Со труд и работа да се избори што повисоко и честито место за себе во него. А тие патишта на човечкиот просперитет водат со знаење и наука, со ум и добра мисла. Затоа и незадоволен од она што го постигнале, воздивнува: „Со малку образование останавме, поарно да не беше ич, светол зрак блесна во душите и пак потемне“ (стр. 7). Се заврзува муабет за иднината, светол зрак блеснува и во Бистрин. Планираат да поработат некоја година, да спечалат и да заштедат и со тие пари да го продолжат своето образование на некоја гимназија. И каков е тоа „човек со гимназијално образование! Какви знаења, какви мисли, каков ум! Далечна работа...“, сонуваат со отворени очи (стр. 7). Копнеат по нешто високо и убаво, додека Марудин одново и се враќа на реалноста во која крилјата им се потсечени. А времето брзо и неповратно минува, пребрзо ќе остареат, а треба да се оженат, да свијат дом и семејство, да одгледаат и воспитаат деца. Тие копнежи и соништа, сите тие идилични слики кои постапно нѝ воведуваат во драмскиот конфликт, ги дополнува постојано присутната мелодија од кавал. Наспрема поставените дилеми зошто е роден човекот, каква е целта и цената на човековото живеење, надвладува вечниот човечки стремеж од сопствениот живот да се направи нешто повеќе и нешто поубаво.
Доаѓањето на сцена на Продан Предарски со семејството и на Благо Мачкарски, го означува и почетокот на конфликтот. Наспрема соништата за убавото и иднинското на младите учители, се испречуваат како несовладлива препрека сфаќањата и толкувањата на ситните буржоаски селски елементи кои влечат назад во темнина и незнаење. Мечкарски веднаш и отворено се изјаснува против новото учење, а Бојан, синот на Предарски, го поткренува конфликтот со констатацијата оти од новите учители, од учените ќе пропадне светот. Неговиот татко таквото учење го именува со трици, уште погрдно, се исмејува оти и „кравата имала опашка“. Секој од противниците се надвикува кој повеќе и што поумно нешто да каже. Мечкарски мудрува и прашува кое вино е поубаво, старото или новото. А Предарски предупредува на народната мудрост за стариот и сигурен, тоа ќе рече познат пат, наспрема новиот пат на непознатото и неизвесното, патот до пропаста и несреќата. И отворено се заканува: „Ќе видите кој е дедо Продан Предарски!“ Нивната јасна идеолошка припадност кон целите и задачите на Егзархијата, постојано ги истакнува местото и улогата на црквата во народното просветување, а во која не одат, ниту знаат таму да пеат младите учители. Токму по тоа прашање тие и најжестоко се критикувани. Победува старото учење, а глуво останува инсистирањето на Бистрин да се крене слепилото и незнаењето од очите на младото поколение.
Во завршната сцена младите учители одново остануваат сами. Но, сега напуштени и поразени, можеби потиштени, но, не и уништени. Последната реплика ја има Миле Марудин: „Држи се, бре Биљо, држи се, бе братко! Ја види го ти него, како е очаен! Та така лесно ли се завршува гимназија? А ние со тебе ќе ја завршиме. Така да знаеш. Кураж, братко, кураж! Е - хее, што не ти видела главата и што уште има да види... По калливиот пат нема да појдеме, не, а по патиштата - хее, горе (покажува) кон височините. Оди ти со мене (го заведува). Јас ќе те поведам“, (стр.48). Оптимистот Молеров така и ја завршува својата драма, со убедување и верба во иднината, во хуманото и возвишеното, човечкото и човечното. Таа на одреден начин, по наше мислење, претставува и своевиден автобиографски запис на македонскиот учител. Во ликовите на Бистрин и Марудин како да се пресликува неуморниот и непокорен, револуционер, од сите почитуван и сакан учител Димитар Г. Молеров. Новото време за него е епоха и за новиот човек со општочовечки и универзални димензии, а негови релевантни квалитети се знаењето и работата. Токму така, смета тој, треба да се влезе во новиот XX век, кој веќе е на прагот. Драмата „Новъ даскалъ“ на одреден начин претставува дел од формите и содржините на борбата на македонското револуционерно ослободително движење против туѓите ропства и пропаганди, и конкретно против Бугарската Егзархија. Создавајќи актуелна, ангажирана драмска содржина, авторот литературната творба ја пресоздава во моќно оружја против сѝ она што ги загрозува човековата личност и нејзината слобода. Но, во истовреме, длабоко проникнат и поврзан со својот народ и неговата судбина, тој исто така со јасно изразена творечка тенденција нераскинливо проникнува во народниот бит. А него покрај јазикот, најуверливо го изразува и со векови создаваната народна литература. Се пеат песни, (стр. 9, 11, 18, 19, 35), за одредени драмски состојби како појаснување се споменуваат имиња на повеќе приказни, пословици и поговорки (стр. 8, 15, 17, 19, 20, 26, 31, 32, 33, 34, 42, 44, 45, 46, 47), благослови (стр. 14, 15, 31, 39, 42), клетви (стр. 21, 26, 38, 46, 47). Објавувајќи ја уште како дијалошка форма во весникот „Новини“, Молеров како драмски автор покажува оти има и умее како тоа да го каже и изведе низ дијалошки обид кој низ примерот на „Новъ даскалъ“, аргументирано го покажува патот низ четирите преработки на текстот на творечка еволуција и го докажува и талентот на ерудицијата како драмски писател кои ги поседува тој. Често навраќајќи на своите текстови, постојаното нивно дотерување, допишување, развивање на формата и на содржината, ги покажуваат високо издигнатата свест и совест пред одговорноста на пишаниот збор. И да потцртаме оти само така можеше да создаде бројни и разнородни творечки опуси, а во истовреме сите тие да бидат оформени и завршени, а да поседуваат притоа и несомнени уметничко-естетски вредности. Нивната трајност ја потврдува и тоа што и со мерките на денешниов аршин, тие ништо не губат, туку, напротив, добиваат и тоа во иднина уште повеќе ќе биде така.
Творечката фантазија, совладаната драматургија и писателската дарба доаѓаат до полн израз во новиот драмски текст „Змейова невеста“. Под насловот, стои оти тоа е „оперна идилия в три действия“, а на задната корица податоците оти е издадена во Софија, Кооперативна печатница „Едисон“ и годината на изданието 1923. Во нејзиниот горен дел, е информацијата „За книгата адресат е: /Кочо Г. Молеров/ (учител)/ В гр. Банско (Разлога)“.52 Адресата на учителот го открива помладиот брат на Димитар, Костадин Ѓеорги Молеров. На внатрешната страница, со црно мастило, над името на авторот, е посветата „За македонския наученъ институтъ/ отъ автора Д. Молеровъ“. Под насловот на драмата, лево, посветата е датирана со „1.11.“, при што годината одново е пропуштена. Станува збор за примерокот од библиотеката на Институтот за национална историја во Скопје.53 Според податоците од книшката „Тенка и Китан“, трето издание од 1907 година, авторот информира меѓу другите и за „Змейова невеста“, (оперна идилия въ 3 деиствия), второ преработено издание“. Други и понови податоци за оваа книшка нема. Нашите истражувања во Софија, исто така не дадоа други аргументи. Според годината на изданието, произлегува оти книшката што ја разгледуваме би требало да биде нејзино трето и секако по авторското правило, преработено издание. По „Новъ даскалъ“, следниот драмски текст на Молеров претставува многу поразвиена и богата драмска содржина. Книшката има 60 страници, а баладата со пеење се одвива во три чина. Доследно е реализирана авторовата тенденција и со дијалозите во стихови и со народните песни кои умешно се вградуваат во целовитоста на приказната, да се создаде драмска опера. Од каде и ваквиот интерес на Молеров? Тој бил мошне музикален и музички образован, пеел многу убаво, па не ретко се зафаќал и со компонирање на своите стихови. И во двете книшки стои забелешката оти авторот ги задржува сите права, што ќе рече дека тој се јавува како нивен издавач.
Македонската народна песна за Молеров е највозвишено и најблагородно, врховно начело на мислење и чувствување. На тие искуства тој го создава и сопственото поетско дело, а пак „Змейова невеста“ несомнено претставува негово возвишено оддолжување, почит и љубов. Дејствието го реализираат 24 ликови и мноштво статисти од мажи, жени, моми, момчиња, змеови и змеици, свадбари и свадбарки. Спектакуларноста не е цел сама за себе, туку и во овој пример, авторот креативно низ одата за љубовта на двајца млади, необична љубов меѓу девојка и змеј, создава химна која што пак сама по себе ја подразбира масовноста и како потреба и како одлика. Вечниот мотив на љубовта е универзален, како што и приказната за љубовта меѓу девојка и змеј е општолитературна и присутна во секоја национална литература. Љубовта како мотив и тема се чести творечки предизвици за авторот. Од неа извираат трагичните судбини во неговите поеми „Стойна пострумка“ и „Тенка и Китан“, и секако најубавата ода за љубовта од неговото перо е „Змейова невеста“.
Како во „Новъ даскалъ“, и во овој драмски текст место на настанот е селската идилична средина. Првиот чин се случува во просторна селска градина со најмирисни и најразлични цвеќиња, капки утринска роса блескаат како дијаманти, по овошните дрвја скокаат и се шират волшебните песни на разнородни птици, а неколку леи се смеат со расцутениот син лен. Во далечината се гледа рид и полуокосена ливада. Моми и момчиња со гребли на куп го собираат сеното. Косач го коси преостанатото неокосено сено. На ливадата се извишува убав бор, на кој е закачена лулка во која што спие детенце. До него мома ја лулее лулката. Во таа реална слика на убавината, како нејзина содржина доаѓа љубовта меѓу девојка и змеј. Милка има 18 години, многу е убава, црноока девојка, со црна кадрава коса. Змејот, авторот го опишува оти има форма на врсник на девојката, невообичаено убаво момче од кое блика машкост и сила. Гологлав, без мустаќи, очите му се сини како лен, бујна коса, руса и кадрава. На градите има чудесно убав цвет кој нема име, а исто и голем полумесец од брилијанти. Како постојан, придружен фон доаѓа песната на момите и момчињата од ливадата, додека го следиме дијалогот меѓу двајцата несреќно вљубени. Змејот ја прашува зошто кога ќе дојде, сѝ неа ја наоѓа и постојано е расплакана, та зошто плаче, зошто жали. Дали веќе и одмилела змеовата љубов. Одговорот на девојката Милка е решителен и искрен. Ден да не те видам, два дена болна тагувам, вели таа, од таа болест неверна. А тој ќе и одмиле кога на сончогледот в градина ќе му одмиле сонцето, на пчелата мирисната ливада, гората на брзата срна, потокот на славеј пиле, на јагнето свежата трева, на цветот росата. Ваквите стихувани дијалози преполни со метафори, епитети, копнежи и љубов, под силно воздејство на народната поезија, се релевантни искази на карактерот на ликовите и за суштината на приказната. Шетајќи околу бунарот, змејот ѝ предлага на својата „Милчица, ситна билчице“ оти доста оделе далечни и разделени, та ајде да се зближат и двајцата да си се земат. И ги нуди своите два дворци и сето богатство. Низ песна тој ѝ зборува како секојдневно сокриен во борот, додека со другарките и другарите жнееле, ја гледал и ѝ се љубувал. Опкружена од стварноста, момите и момчињата постојано пеат, и свесна за невозможноста на сопствената љубов, за нејзината бессмисла и апсурдност, таа го проколнува мигот кога се сретнале и кога тој го однел со себе нејзиното клето срце. А тој упорно ги нуди својата љубов, верност и грижа. Растргната меѓу љубовта од една и реалноста од друга страна, Милка смета оти господ наредил змејот да си земе змеица, таа да си го земе момчето Стоица од другото село, па го зела или не го зела, ја соопштува својата решеност да замине во манастир. И одново едносложно пеат оти патиштата се различни, еден е мој, другиот е твој, од нив се бара секој да појде по својот пат.
Враќањето во реалноста го носат момите и момчињата, доаѓа и Стоица кој патем оди во град и ја прашува Милка каков подарок да и донесе оттаму. А таа сѝ така туѓа и осамена, во мислите со љубовта кон својот прекрасен змеј. Вториот чин се случува во една од собите од куќата на девојката. Доаѓа Митана и соопштува оти таа е стројник за момата од страна на младиот, убав и богат Стоица, лика и прилика за неа. Се собираат домашните и многу роднини, сите се весели што за неа се нашла убава прилика, ете и таа ќе задоми и закуќи, само пустошот во душата на Милка се шири и сѝ поболно се изразува, чија тага никој не ја знае и не може да ја разбере. Давањето збор за мажачка го следи невидено невреме кое не е само одраз на душевните состојби на главната јунакиња, туку и предвесник на она што допрва ќе се случи. И еве ја одново бујната борова шума што ја опкружува големата полјана, во третиот чин. Во горниот крај на сцената е мала стрмнинка над која се извишува бор и под него е „Змејовиот извор“. Од него вода пие љубениот. Ја проколнува клетата судбина кога го испратила во село, та таму ја сретнал момата сонце што грее, лика и прилика за него, кога збори ситен бисер рони, кога се смее бели нарциси цветаат. Во разговор со друг змеј, тој му ја открива својата тајна. И му признава оти никогаш друго нешто не ќе може да си заљуби и да засака. Доаѓаат змеици и змејови и тие ги започнуваат своите песни и танци во кои ги слават убавината и слободата, среќата и иднината. На сите нивни предупредувања и укажувања, срцето на змејот останува глуво, тоа мисли и единствено ја сака само Милка. Потоа доаѓа едно овчарче и во разговор со него, змејот дознава оти денеска е свадбата на Милка и наскоро оттука ќе мине свадбарската тајфа на Стоица од Соколов Дол. Наскоро сцената ја исполнуваат веселите и распеани сватови, меѓу нив тажна и замислена е невестата. Постојано доаѓа до изворот и гледа во борот, како што ѝ рекла змеицата оти љубениот тука ќе го види. Тоа станува толку очигледно, што сите почнуваат да се прашуваат што се случува со невестата, што сака и очекува таа. Нови песни се обидуваат да ја надгласаат неизвесноста и да ја продолжат свадбата. Се пее за љубовта и среќата меѓу Милка и Стоица.
Неочекувано гората се стемнува, заросува дождец. Невремето сѝ повеќе се засилува. Луѓето се преплашени, секнуваат песните и игрите. Моми и момчиња заминуваат да пијат вода на изворот. Дождот станува сѝ посилен, трештат грмотевици, земјата како да ќе се земе. Сите се разбегнуваат, додека Милка се вртка околу изворот и како да очекува некого, по кога жедува и за кого срцето чука. Се истура пороен дожд. Паѓа гром на долниот бор, сите се ничкосуваат, насекаде страв и трепет. Гром паѓа и на горниот бор, а од него излегува чуден, прекрасен змеј. Мил мој, колку те чекав, возкликнува таа, ги шири рацете и го прегрнува. И тој ја зема во својата прегратка. Паѓа густа магла, во која ништо не се гледа и сѝ се губи. Необичната љубов има среќен крај. Победуваат младешките чувства и копнежи, соништа и желби, победува срцето.
Покрај развиената драмска фабула, текстот го збогатува и галерија на карактерни ликови. Наспрема нивното црно-бело одредување во „Новъ даскалъ“, едноставно спротивставени добрите на оние лошите, во „Змейова невеста“ секој лик претставува заокружена егзистенцијална појава и етички систем. Не само митолошката тема на драмскиот текст, туку и во градењето на ликовите, авторот, искусниот и квалификуван фолклорист врз мудроста на народниот гениј создава полнокрвни и животворни личности. Присуството на бројните фолклорни жанрови, претставува ретко успешен, извонреден показалец на нераскинливото и толкупати потребното поврзување на народниот со авторскиот текст. Народните балади со митолошки содржини ги одразуваат старите времиња, поточно верувања и демонолошки преданија, и се доближуваат до сферата на митот и магијата. Авторската концепција доследно е реализирана од почеток до крај по тие принципи. „Иако народните балади со вакви сижети инклинираат кон постари времиња, поетската постапка во градењето на сижето, во прв ред преку метафорич